Opis przypadku jest kompozycją kilku historii z gabinetu. Imię i szczegóły zostały zmienione.
W serii badań Francisa Flynna i Vanessy Lake (2008) osoby, które miały poprosić nieznajomych o drobną przysługę, zaniżały szansę zgody nawet o połowę. Ludzie mówili „tak” mniej więcej dwa razy częściej, niż przewidywał proszący.
Marta ma 47 lat. Od pół roku po pracy jeździ do mamy po udarze: zakupy, leki, pranie, rozmowy z lekarzem. Sąsiadka mamy kilka razy proponowała, że odbierze recepty. Marta za każdym razem odpowiadała: – Dziękuję, dam radę. Na pierwszej sesji powiedziała: – Nie chcę nikomu robić kłopotu. Zawsze to ja byłam tą, na której można polegać.
W „Starym człowieku i morzu” Hemingwaya stary rybak wypływa sam, ale na brzegu czeka na niego chłopiec, który przynosi mu jedzenie i nie przestaje się o niego troszczyć. Ta książka jest o wytrzymałości i o tym, że wytrzymałość nie wyklucza przyjmowania troski. Ten tekst jest o tym, dlaczego tak trudno nam poprosić i przyjąć pomoc, i jak to zmienić małymi krokami.
Dlaczego tak trudno poprosić o pomoc?
Trudno, bo przeceniamy koszt, jaki prośba nakłada na drugą osobę, a nie doceniamy jej chęci do pomocy. To błąd przewidywania, nie cecha charakteru.
Flynn i Lake w sześciu badaniach sprawdzili, ilu osób trzeba zapytać, żeby kilka zgodziło się wypełnić ankietę, pożyczyć telefon albo zaprowadzić do budynku. Proszący zakładali, że będą musieli zapytać mniej więcej dwa razy więcej osób, niż okazało się potrzebne. Autorzy pokazali też, skąd bierze się ta pomyłka. Proszący myśli o tym, ile kosztuje drugą osobę powiedzenie „tak”: czas, wysiłek, kłopot. Pytany czuje przede wszystkim, ile kosztuje powiedzenie „nie”: niezręczność, poczucie, że wychodzi się na kogoś niemiłego.
Xuan Zhao i Nicholas Epley (2022) poszli krok dalej i zbadali łącznie 2118 dorosłych w scenariuszach, wspomnieniach i prawdziwych rozmowach. Osoby potrzebujące pomocy za każdym razem nie doceniały, jak chętnie inni pomogą i jak dobrze będą się z tym czuli, a przeceniały, jak bardzo pomoc ich obciąży. Według autorów myślimy o prośbie jak o wymuszaniu ustępstwa, a druga strona często przeżywa ją jako okazję, żeby zrobić coś dobrego.
Dlaczego przyjęcie pomocy bywa trudniejsze niż jej dawanie?
Bo pomoc otrzymana może zagrażać obrazowi siebie jako osoby samodzielnej i kompetentnej. Im ważniejsza jest dla kogoś rola „tego, kto daje radę”, tym mocniej odczuwa ten koszt.
Jeffrey Fisher, Arie Nadler i Sheryle Whitcher-Alagna (1982) opisali to jako model zagrożenia dla samooceny. Ta sama pomoc może być odebrana jako troska albo jako sygnał „nie poradzisz sobie”. Zależy to od tego, kto pomaga, w czym i w jaki sposób. Pomoc w dziedzinie, która jest dla nas ważna, i od kogoś, z kim się porównujemy, kosztuje najwięcej.
W gabinecie widzę trzy powtarzające się przekonania, które utrudniają przyjęcie pomocy:
- „Będę coś winna.” Pomoc zamienia się w dług, który trzeba spłacić, więc prościej jej nie brać.
- „Jeśli pozwolę sobie pomóc, przestanę być tą silną.” Rola osoby, na której można polegać, daje poczucie wartości, a przyjęcie pomocy wygląda jak jej utrata.
- „Nikt nie zrobi tego tak dobrze jak ja.” Czasem to prawda, ale zrobione wystarczająco dobrze przez kogoś innego bywa lepsze niż zrobione idealnie przez osobę na granicy wyczerpania.
Jeśli trudność dotyczy nie tylko proszenia, ale w ogóle mówienia o tym, co czujesz, przydatny może być tekst o tym, co zrobić, gdy nie umiesz mówić o uczuciach.
Kiedy pomoc wzmacnia, a kiedy zawstydza?
Pomoc wzmacnia, gdy nie odbiera poczucia, że sobie radzisz. Zawstydza, gdy przy okazji komunikuje: „sam nie dasz rady”.
Niall Bolger, Adam Zuckerman i Ronald Kessler (2000) prowadzili dzienniki par, w których jedna osoba przygotowywała się do bardzo stresującego egzaminu. Najlepiej służyło jej wsparcie, którego sama nie zauważyła, a które partner zgłaszał w dzienniku. Wsparcie zauważone wiązało się z gorszym samopoczuciem następnego dnia. Autorzy nazwali to wsparciem niewidzialnym.
Bolger i David Amarel (2007) sprawdzili to w trzech eksperymentach na 257 kobietach, które czekały na trudne wystąpienie. Wsparcie podane dyskretnie zmniejszało napięcie. Wsparcie podane wprost, jako „pomogę ci, bo widzę, że ci ciężko”, nie pomagało albo napięcie zwiększało. Kluczowe okazało się to, czy pomoc sugerowała, że osoba wspierana jest nieporadna.
Z tych badań płyną wnioski dla obu stron. Gdy pomagasz, zamiast „daj, ja to zrobię” lepiej zaproponować coś konkretnego i zostawić drugiej osobie decyzję. Gdy prosisz, łatwiej przyjąć pomoc, która ma jasne granice: jedna sprawa, jeden termin. Podobną zasadę opisuję w tekście o tym, jak wspierać przyjaciela w żałobie: obecność i konkret pomagają bardziej niż dobre rady.
Czego z tych danych nie wolno wyciągać
To nie znaczy, że każdy zawsze powie „tak”. Badania mówią o średnich i o drobnych prośbach. Duża, długotrwała pomoc to inna sytuacja, a odmowa nadal jest możliwa i wolno ją przyjąć bez wniosku, że prośba była błędem.
Większość badań prowadzono w Stanach Zjednoczonych, często ze studentami lub z nieznajomymi. Proszenie bliskich bywa łatwiejsze, bo jest zaufanie, albo trudniejsze, bo jest historia relacji. Te badania tego nie rozstrzygają.
Wsparcie niewidzialne nie jest zaproszeniem do działania za czyimiś plecami. Badania dotyczą subtelnej formy pomocy, a nie ukrywania decyzji przed dorosłą osobą. W innych pracach zespołu Bolgera (Zee i wsp., 2018) widać zresztą, że część ludzi woli wsparcie jawne, zwłaszcza ci nastawieni na szybkie działanie.
Badania nie dotyczą relacji, w których proszenie jest niebezpieczne. Jeśli w twojej rodzinie przyjęcie pomocy kończyło się wyrzutami, kontrolą albo zawstydzaniem, ostrożność ma swoje źródło i nie jest „błędem myślenia”.
Kompas TSR: jak zacząć prosić
W terapii skoncentrowanej na rozwiązaniach nie zaczynam od pytania, skąd wzięła się trudność z proszeniem. Zaczynam od tego, co już działa i co jest najmniejszym możliwym krokiem.
1. Skala. Od 0 do 10: na ile dziś potrafisz przyjąć pomoc, gdy ktoś ją proponuje? Marta powiedziała 3. Zapytałem, dlaczego nie 1. – Bo od brata biorę pomoc przy formalnościach – odpowiedziała po chwili.
2. Wyjątki. Kiedy ostatnio przyjąłeś lub przyjęłaś pomoc i okazało się, że nic złego się nie stało? Kto to był, o co chodziło, co sprawiło, że wtedy się udało? Wyjątki pokazują warunki, w których proszenie jest dla ciebie możliwe.
3. Druga strona. Przypomnij sobie sytuację, w której to ty komuś pomogłeś lub pomogłaś. Jak się wtedy czułeś? Czy myślałeś o tej osobie jako o kimś słabym? Zhao i Epley pokazali, że tę perspektywę gubimy, gdy sami potrzebujemy pomocy.
4. Mniejsza prośba. Co jest najmniejszą rzeczą, z którą ktoś mógłby ci w tym tygodniu pomóc? Nie „zajmij się mamą”, tylko „odbierz leki w czwartek”.
5. Znaki zmiany. Po czym poznasz za miesiąc, że jest ci trochę lżej? Co będziesz robić inaczej w swoim wolnym czasie?
Jeden mały krok
Wybierz jedną konkretną, małą sprawę i jedną osobę, która już kiedyś oferowała pomoc. Poproś tak, żeby łatwo było odmówić: „Czy dałabyś radę w czwartek odebrać mamie leki? Jeśli nie, to żaden problem”. Potem zapisz, co się wydarzyło i jak się z tym czułeś lub czułaś.
Marta zadzwoniła do sąsiadki. Usłyszała: – Wreszcie! Czekałam, aż mi pozwolisz.
Gdy samodzielność zaczyna kosztować za dużo
Jeśli od dawna wszystko dźwigasz sam lub sama i coraz trudniej ci odpocząć, a myśl o poproszeniu kogoś budzi wstyd albo lęk, warto o tym porozmawiać. Na sesjach online pracuję w podejściu skoncentrowanym na rozwiązaniach: szukamy tego, co już ci pomaga, i układamy pierwsze kroki tak, żeby były do udźwignięcia.
Umów konsultację online. Pierwsza rozmowa pomoże ustalić, od czego zacząć.
Najczęstsze pytania
Dlaczego nie umiem przyjmować pomocy?
Najczęściej dlatego, że pomoc kojarzy się z długiem, słabością albo utratą roli osoby, na której można polegać. Do tego przeceniamy, jak bardzo obciążamy innych. To nawyk, którego można się oduczyć małymi krokami.
Jak poprosić o pomoc, żeby nie czuć się ciężarem?
Proś o jedną konkretną rzecz w określonym czasie i zostaw miejsce na odmowę. Taka prośba jest łatwa do przyjęcia i nie zobowiązuje drugiej osoby do zajęcia się wszystkim.
Czy proszenie o pomoc to oznaka słabości?
Badania pokazują, że pomagający zwykle odbierają prośbę lepiej, niż przewiduje proszący, i często czują się po niej dobrze. Słabością nie jest prośba, tylko dźwiganie wszystkiego do chwili, w której ciało lub psychika odmawiają współpracy.
Jak pomagać komuś, kto nie chce pomocy?
Zamiast przejmować całość, zaproponuj coś małego i konkretnego, a decyzję zostaw tej osobie. Pomoc, która nie podważa poczucia sprawczości, jest przyjmowana chętniej. Jeśli chodzi o namawianie na terapię, więcej piszę w tekście o tym, jak namówić bliskiego na terapię.
Powiązane teksty: czy co cię nie zabije, to cię wzmocni, jak przestać się obwiniać za decyzję i pomoc czy wyręczanie chorego.
Źródła
- Bolger, N., Amarel, D. (2007). Effects of social support visibility on adjustment to stress: Experimental evidence. Journal of Personality and Social Psychology, 92(3), 458–475. doi:10.1037/0022-3514.92.3.458
- Bolger, N., Zuckerman, A., Kessler, R. C. (2000). Invisible support and adjustment to stress. Journal of Personality and Social Psychology, 79(6), 953–961. doi:10.1037/0022-3514.79.6.953
- Fisher, J. D., Nadler, A., Whitcher-Alagna, S. (1982). Recipient reactions to aid. Psychological Bulletin, 91(1), 27–54. doi:10.1037/0033-2909.91.1.27
- Flynn, F. J., Lake, V. K. B. (2008). If you need help, just ask: Underestimating compliance with direct requests for help. Journal of Personality and Social Psychology, 95(1), 128–143. doi:10.1037/0022-3514.95.1.128
- Zee, K. S., Cavallo, J. V., Flores, A. J., Bolger, N., Higgins, E. T. (2018). Motivation moderates the effects of social support visibility. Journal of Personality and Social Psychology, 114(5), 735–765. doi:10.1037/pspi0000119
- Zhao, X., Epley, N. (2022). Surprisingly happy to have helped: Underestimating prosociality creates a misplaced barrier to asking for help. Psychological Science, 33(10), 1708–1731. doi:10.1177/09567976221097615