Przejdź do treści
Strona główna » Zarażanie stresem. Cudzy stres udziela się co czwartej osobie, ale to nie wyrok

Zarażanie stresem. Cudzy stres udziela się co czwartej osobie, ale to nie wyrok

    Anna pracuje w dziale personalnym. We wtorek rano czuła się dobrze, jej zadania szły zgodnie z planem. Obok siedział kolega, który od ósmej walczył z terminem: wzdychał, klikał coraz szybciej, dwa razy rzucił słuchawką. Po południu Anna miała ściśniętą klatkę piersiową i nie potrafiła się skupić, choć w jej pracy nic się nie zmieniło. (Postać złożona z kilku historii, zmieniona tak, by nikt nie był rozpoznawalny.)

    To nie wymysł. W wieloośrodkowym eksperymencie Veroniki Engert i współpracowników (2014, „Psychoneuroendocrinology”) u 26% z 211 osób, które tylko patrzyły na kogoś w stresującej sytuacji, poziom kortyzolu wzrósł na tyle, że można mówić o pełnej reakcji stresowej. Zarażanie stresem istnieje. Ważniejsze jest jednak to, że nie dotyczy wszystkich i że można na nie wpływać.

    Czy stres naprawdę może się udzielać?

    Tak, ale nie każdemu i nie zawsze: w eksperymencie cudzy stres podniósł poziom kortyzolu u co czwartego obserwatora.

    W badaniu Engert jedna osoba przechodziła standardowy test stresu społecznego: wystąpienie przed oceniającą komisją i liczenie w pamięci pod presją. Druga osoba patrzyła na to przez lustro weneckie albo przez transmisję wideo. Sama nie była oceniana i nic jej nie groziło. Mimo to u części obserwatorów uruchomiła się oś stresu, ta sama, która pracuje, gdy to my stoimy przed komisją.

    Podobny efekt widać w sercu. W badaniu Stephanie Dimitroff i współpracowników (2017, „Scientific Reports”) rytm serca obserwatorów zmieniał się zależnie od tego, jak bardzo zestresowana była osoba na nagraniu. U osób o wyższej empatii zmiany pojawiały się szybciej.

    Od czego zależy, czy cudzy stres przejdzie na ciebie?

    Najmocniej od bliskości z osobą w stresie, od tego, czy widzisz ją na żywo, i od twojej własnej skłonności do wczuwania się.

    • Bliskość. Gdy stresował się partner, wzrost kortyzolu miało 40% obserwatorów. Gdy obca osoba, 10%.
    • Obecność. Obserwacja na żywo: 30%. Przez wideo: 24%. Ekran nie chroni, choć trochę osłabia efekt.
    • Empatia. Osoby, które w kwestionariuszach mocniej wczuwały się w innych, częściej reagowały kortyzolem.

    W pracy to ma konkretne znaczenie. Badanie Arnolda Bakkera i współpracowników (2005, „Journal of Advanced Nursing”) objęło 1849 pielęgniarek z 80 oddziałów intensywnej terapii w 12 krajach. To, jak bardzo wypaleni wydawali się koledzy, było najsilniejszym predyktorem wyczerpania emocjonalnego danej osoby, silniejszym niż znane czynniki obciążenia pracą. Autorzy nazwali to zarażaniem wypaleniem. Najdalej idącą formę takiego zarażania opisuję w tekście o tym, czym jest masowa histeria. Ograniczenia tego badania opisuję niżej, bo są istotne.

    Infografika: u 26% obserwatorów cudzy stres podniósł kortyzol; 40% gdy stresowała się bliska osoba, 10% gdy obca, 30% przy obserwacji na żywo, 24% przez wideo. Co pomaga: sprawdzić swoje ciało, zapytać czyj to stres, współczuć zamiast przejmować, przerwa i dystans.
    Zarażanie stresem w liczbach. Na podstawie: Engert i wsp. 2014.

    Czy za zarażanie stresem odpowiadają neurony lustrzane?

    To popularne wyjaśnienie, ale znacznie słabiej udokumentowane niż samo zjawisko zarażania stresem.

    W poradnikach dla firm często pada zdanie, że stres przenoszą „neurony lustrzane” albo „neurocepcja”. Brzmi naukowo, ale obie koncepcje są sporne. Gregory Hickok (2009) opisał osiem poważnych problemów teorii, według której neurony lustrzane mają tłumaczyć rozumienie cudzych działań. Paul Grossman (2023) wykazał, że podstawowe założenia teorii poliwagalnej, z której pochodzi pojęcie neurocepcji, są nie do utrzymania w świetle fizjologii.

    Dla praktyki wystarczy to, co pokazują badania eksperymentalne: patrzenie na cudzy stres może uruchomić nasz własny, a siła reakcji zależy od relacji, obecności i empatii. Mechanizmu nie trzeba ubierać w neurologię, żeby z nim pracować.

    Czym zarażanie stresem różni się od wspólnego problemu?

    Zarażanie występuje wtedy, gdy przejmujesz cudze napięcie bez własnego powodu. Wspólny problem jest wtedy, gdy cały zespół ma ten sam powód do stresu.

    To rozróżnienie ma znaczenie. Jeśli dział ma niemożliwy termin, napędzany jest przez obciążenie, a nie przez to, że ktoś obok wzdycha. Słuchawki i zmiana biurka niewiele tu zmienią. Pomaga rozmowa o terminie, zakresie zadań i zasobach. Dlatego nazywanie wszystkiego „zarażaniem” bywa wygodne dla organizacji: przenosi problem z warunków pracy na emocje pracowników. Więcej o tym, jak to wygląda w działach personalnych, piszę w tekście o wypaleniu w HR.

    Jak chronić się przed zarażeniem stresem, nie odcinając się od ludzi?

    Najskuteczniej działa szybkie rozpoznanie, czyj stres w tej chwili czujesz, i powrót do własnego ciała, a nie wycofanie się z kontaktów.

    1. Zapytaj: czyj to stres? Gdy narasta napięcie, sprawdź, czy w twojej sytuacji coś się zmieniło. Jeśli nie, masz prawdopodobnie do czynienia z cudzą reakcją, którą twoje ciało „pożyczyło”.
    2. Wróć do własnego ciała. Zauważ oddech, stopy na podłodze, napięcie barków. Opisuję to szerzej w tekście o oknie tolerancji: celem nie jest stały spokój, tylko umiejętność powrotu.
    3. Współczuj, zamiast przejmować. Badaczki zespołu Tani Singer rozróżniają empatię, czyli czucie tego samego, i współczucie, czyli życzliwość i chęć pomocy bez odtwarzania cudzego cierpienia w sobie. Zdanie „widzę, że masz ciężki dzień, mogę ci w czymś pomóc?” jest bliżej współczucia.
    4. Zrób przerwę i zmień miejsce. Krótka przerwa przerywa ciągłe wystawienie na cudze napięcie. Kilka minut poza pomieszczeniem bywa wystarczające.
    5. Nie zostawiaj kolegi samego. Jeśli ktoś obok jest w stresie od rana, zapytanie go, czego potrzebuje, pomaga obu stronom. Podobny łańcuch działa przy nieuprzejmości, o czym pisałem w tekście jak reagować na chamstwo.

    Co z tego wynika dla menedżerów i HR?

    Napięcie w zespole jest informacją o warunkach pracy, a nie tylko o odporności poszczególnych osób.

    • Gdy kilka osób naraz zgłasza zmęczenie, najpierw sprawdź obciążenie i terminy, zanim zaproponujesz szkolenie z radzenia sobie ze stresem.
    • Lider jest dla zespołu bardzo widoczny. Jego napięcie ma więcej obserwatorów niż napięcie kogokolwiek innego.
    • Możliwość wyjścia na chwilę, ciche miejsce do pracy i jasne zasady komunikacji po godzinach to rozwiązania organizacyjne, nie przywileje.

    Czego z tych danych nie wolno wyciągać?

    • Nie wynika z nich, że stres „zaraża” każdego. U trzech na czterech obserwatorów nie było wyraźnego wzrostu kortyzolu.
    • Eksperyment to laboratorium. Kilkunastominutowy test to nie ośmiogodzinny dzień w biurze. Kierunek jest wiarygodny, skala w codziennym życiu może być inna.
    • Badanie pielęgniarek jest przekrojowe. Uczestniczki same oceniały wypalenie kolegów, a wszyscy na oddziale dzielili te same warunki. Część „zarażania” może być wspólnym obciążeniem albo tym, że osoby wyczerpane częściej widzą wyczerpanie u innych.
    • To nie jest argument za unikaniem „toksycznych” ludzi. Osoba w stresie zwykle potrzebuje wsparcia, a nie izolacji.

    Kompas TSR: pytania na dzień, w którym napięcie wisi w powietrzu

    • Skala: na ile od 0 do 10 napięcie, które teraz czujesz, dotyczy twoich spraw, a na ile cudzych?
    • Wyjątki: kiedy ostatnio ktoś obok był zestresowany, a ty zachowałaś spokój? Co wtedy było inaczej?
    • Preferowana przyszłość: po czym poznasz pod koniec dnia, że byłaś blisko kolegi, a nie weszłaś w jego stres?
    • Mały krok: co możesz zrobić w ciągu najbliższej godziny, żeby podnieść się na tej skali o jeden punkt?

    Jeden mały krok

    Jutro, gdy poczujesz rosnące napięcie, zatrzymaj się na trzy oddechy i zadaj jedno pytanie: „Co się zmieniło w mojej sytuacji?”. Zapisz odpowiedź. Po tygodniu zobaczysz, ile twojego stresu przychodzi z zewnątrz.

    Jeśli cudze emocje regularnie zostają w tobie na dłużej, a praca z ludźmi zaczyna cię wyczerpywać, warto przyjrzeć się temu z kimś z zewnątrz. Prowadzę terapię online skoncentrowaną na rozwiązaniach, także dla osób pracujących w zawodach pomocowych i w HR. Możesz umówić się na konsultację.

    Najczęstsze pytania

    Czy osoby empatyczne są bardziej narażone na zarażanie stresem?
    Tak, w badaniach osoby o wyższej empatii częściej reagowały kortyzolem i szybciej zmieniał się u nich rytm serca. Empatii nie trzeba się pozbywać. Pomaga łączenie jej ze współczuciem i umiejętnością powrotu do własnego stanu.

    Czy stres zaraża też przez ekran?
    Tak, choć nieco słabiej. Przy obserwacji przez wideo wzrost kortyzolu miało 24% osób, przy obserwacji na żywo 30%.

    Czy zarażanie stresem to to samo co wypalenie?
    Nie. Zarażanie to chwilowe przejęcie cudzego napięcia. Wypalenie rozwija się przez miesiące przewlekłego przeciążenia. Powtarzające się zarażanie w przeciążonym zespole może jednak do wypalenia się przyczyniać.

    Co zrobić, gdy to ja jestem źródłem stresu w zespole?
    Nazwać to wprost, na przykład „mam dziś trudny dzień, to nie wasza wina”. To zdejmuje z innych zgadywanie i zmniejsza napięcie wokół ciebie.

    Źródła

    • Engert, V., Plessow, F., Miller, R., Kirschbaum, C., Singer, T. (2014). Cortisol increase in empathic stress is modulated by emotional closeness and observation modality. Psychoneuroendocrinology, 45, 192–201. doi:10.1016/j.psyneuen.2014.04.005
    • Dimitroff, S. J. i wsp. (2017). Physiological dynamics of stress contagion. Scientific Reports, 7, 6168. doi:10.1038/s41598-017-05811-1
    • Bakker, A. B., Le Blanc, P. M., Schaufeli, W. B. (2005). Burnout contagion among intensive care nurses. Journal of Advanced Nursing, 51(3), 276–287. doi:10.1111/j.1365-2648.2005.03494.x
    • Hickok, G. (2009). Eight problems for the mirror neuron theory of action understanding in monkeys and humans. Journal of Cognitive Neuroscience, 21(7), 1229–1243. doi:10.1162/jocn.2009.21189
    • Grossman, P. (2023). Fundamental challenges and likely refutations of the five basic premises of the polyvagal theory. Biological Psychology, 180, 108589. doi:10.1016/j.biopsycho.2023.108589
    • Singer, T., Klimecki, O. M. (2014). Empathy and compassion. Current Biology, 24(18), R875–R878. doi:10.1016/j.cub.2014.06.054

    Jeśli to Twoja sytuacja

    Rozmowa zamiast kolejnego artykułu

    Czytanie pomaga zrozumieć, ale zmiana zaczyna się zwykle w rozmowie. Umów bezpłatne 15 minut i sprawdź, czy mogę pomóc. Bez zobowiązań.

    Z bazy wiedzy: Poczucie własnej wartości – kompletny przewodnik  ·  Jak zbudować pewność siebie – krok po kroku