W 2021 roku neurolodzy z Houston opisali sześć nastolatek, u których nagle pojawiły się ruchy przypominające tiki. Średni wiek początku wynosił 14,2 roku, a wszystkie przed wystąpieniem objawów oglądały tę samą osobę w mediach społecznościowych (Hull i Parnes, 2021). To nie był zespół Tourette’a, tylko nowa odsłona zjawiska znanego od stuleci: objawów, które przechodzą z osoby na osobę bez wirusa i bez bakterii. Ten tekst wyjaśnia, jak to działa i dlaczego to nie jest udawanie.
Matka piętnastolatki (postać złożona z kilku historii, szczegóły zmienione) zgłosiła się z pytaniem, które zadawała sobie od tygodni: „Czy ona to robi specjalnie?”. Córka od miesiąca wyrzucała ręce w górę i wykrzykiwała pojedyncze słowa, najczęściej w szkole i po wieczorach spędzonych z telefonem. Neurolog wykluczył padaczkę i zespół Tourette’a. Córka płakała, że nie potrafi przestać. Obie miały rację, choć brzmiało to jak sprzeczność.
Czym jest masowa histeria?
Masowa histeria, dziś nazywana masową chorobą psychogenną albo socjogenną, to sytuacja, w której prawdziwe objawy cielesne rozprzestrzeniają się w grupie bez przyczyny chorobowej, którą da się wykryć. Najczęściej opisywano omdlenia, bóle głowy, nudności, duszności i drgawki w szkołach, zakładach pracy i małych społecznościach. Przegląd literatury przygotowany dla amerykańskich Centrów Kontroli Chorób (Boss, 1997) zebrał takie ogniska z wielu krajów i dekad.
Ulrich Schultz-Venrath w książce „Mentalizacja ciała” pokazuje, jak długą historię ma to zjawisko. W XIX wieku po wypadkach kolejowych pojawiało się „wstrząśnienie kręgosłupa” u pasażerów bez żadnych obrażeń. Po wprowadzeniu telefonu lekarze opisywali szumy uszne, zawroty i bóle głowy przypisywane nowemu urządzeniu. Autor proponuje patrzeć na to jako na zbiorowy „tryb ciała”: gdy grupa jest pod dużą presją, napięcie, którego nie da się pomyśleć i nazwać, wychodzi przez ciało, i to u wielu osób naraz.
Jak objawy przenoszą się przez media społecznościowe?
Przez obserwowanie: do zarażenia nie jest już potrzebna wspólna sala, wystarczy wspólny ekran. Kirsten Müller-Vahl i współpracownicy (2022) opisali w Niemczech pierwsze ognisko, w którym „pacjentem zero” był popularny twórca na YouTube. Młodzi ludzie, którzy go oglądali, mieli podobne, a czasem identyczne ruchy i okrzyki. Autorzy zaproponowali nazwę: masowa choroba wywołana przez media społecznościowe.
Zespół Olvery (2021) przeanalizował najpopularniejsze filmy na TikToku oznaczone jako „tiki” albo „Tourette”. Twórcy byli w większości młodymi kobietami w średnim wieku 18,8 roku. Ich „tiki” wyglądały inaczej niż typowe: dominowały ruchy rąk zamiast twarzy, średnio 29 na minutę, a wulgarne okrzyki i zachowania raniące siebie, rzadkie w zespole Tourette’a, występowały u większości. Te różnice pozwalają neurologom odróżnić tiki czynnościowe od tików w zespole Tourette’a.
Dlaczego to nie jest udawanie?
Bo objawy pojawiają się poza wolą osoby, która ich doświadcza, a ona sama zwykle chce, żeby zniknęły. Neurologia nazywa to zaburzeniami czynnościowymi: układ nerwowy działa nieprawidłowo, choć badania nie pokazują uszkodzenia. To trochę jak program, który się zawiesza na sprawnym komputerze.
Udawanie oznacza świadome wytwarzanie objawów dla korzyści. Schultz-Venrath zaznacza, że w zbiorowym trybie ciała chodzi o coś innego: ciało przejmuje to, czego nie da się powiedzieć, a objaw przy okazji uruchamia troskę i wsparcie otoczenia. To nie jest plan, tylko skutek. Dla rodzica ta różnica jest kluczowa, bo od niej zależy, czy dziecko usłyszy „przestań” czy „widzę, że coś się dzieje”.
Podobny mechanizm, choć bez zarażania, opisałem w tekście o trzech znaczeniach słowa „psychosomatyka”.
Dlaczego najczęściej dotyczy to nastolatek?
Dokładnej odpowiedzi nie ma, ale opisane przypadki łączą trzy rzeczy: młody wiek, duży stres i bardzo intensywny kontakt z treściami o objawach. W seriach przypadków z Niemiec, USA i z analizy TikToka przeważały dziewczęta i młode kobiety, a ogniska nasiliły się w czasie pandemii, gdy izolacja i czas przed ekranem wzrosły jednocześnie.
Müller-Vahl interpretuje zjawisko szerzej, jako kulturową reakcję na stres w świecie, który ceni wyjątkowość i widoczność. To ciekawa hipoteza, ale nadal hipoteza. Na pewno warto pamiętać o drugiej stronie: nastolatki szukają w sieci słów na to, co przeżywają. Pisałem o tym w tekście o autodiagnozie z TikToka.

Co robić, gdy takie objawy pojawiły się u twojego dziecka?
Najpierw lekarz, potem spokój, a dopiero potem praca nad przyczyną. Kolejność ma znaczenie:
- Diagnoza u neurologa. Tiki, drgawki czy omdlenia mogą mieć przyczyny neurologiczne, które trzeba wykluczyć. Rozpoznanie zaburzenia czynnościowego stawia lekarz na podstawie konkretnych cech objawów, a nie samego braku zmian w badaniach.
- Wierz w objaw, nie w jego groźność. Dziecko naprawdę nie panuje nad ruchami. Jednocześnie objaw czynnościowy nie uszkadza mózgu i zwykle ustępuje.
- Mniej uwagi dla objawu, więcej dla dziecka. Nie komentuj każdego tiku, nie nagrywaj, nie pokazuj innym. Rozmawiaj o tym, co się dzieje w szkole, w przyjaźniach, w nastroju.
- Ogranicz kontakt z treściami o objawach. Bez zakazów z dnia na dzień, ale z rozmową o tym, co dziecko ogląda i jak się po tym czuje.
- Szkoła jako sojusznik. Wychowawca i psycholog szkolny mogą pomóc zmniejszyć presję i zatrzymać rozprzestrzenianie się objawów w klasie.
- Pomoc psychologiczna. Zaburzenia czynnościowe leczy się przez wyjaśnienie diagnozy i pracę z napięciem, które za nimi stoi. Terapia jest tu podstawą, a nie karą.
Czego z tych danych nie wolno wyciągać
- Że każdy tik nastolatka pochodzi z TikToka. Zespół Tourette’a i inne zaburzenia tikowe istnieją i wymagają innego leczenia. Rozróżnienie należy do neurologa.
- Że media społecznościowe są jedyną przyczyną. Opisy przypadków pokazują zbieżność w czasie, nie dowodzą przyczyny. Część osób miała wcześniej lęk, depresję lub trudne doświadczenia.
- Że wiemy, jak częste jest to zjawisko. Dane pochodzą z serii przypadków z pojedynczych klinik i z analizy filmów. Nie ma badań na reprezentatywnych grupach.
- Że chodzi o zwracanie na siebie uwagi. Interpretacje kulturowe są hipotezami. Dla dziecka objaw jest realnym cierpieniem.
Kompas TSR: pytania do rodzica
- Kiedy w ostatnich dniach objawy były słabsze albo ich nie było? Co wtedy robiło twoje dziecko i z kim było?
- Na skali od 0 do 10: jak spokojny jesteś, myśląc o objawach dziecka? Co pomogłoby podnieść tę liczbę o jeden?
- Co twoje dziecko robi dobrze mimo objawów? Czy ono o tym wie?
- Po czym poznasz, że rozmowa z nim poszła w dobrą stronę, nawet jeśli tiki jeszcze nie zniknęły?
Jeden mały krok
Przez najbliższe trzy dni zapisuj nie objawy, tylko momenty, w których ich nie było. Po trzech dniach przyjrzyj się, co te momenty łączy.
Jeśli objawy u ciebie albo u twojego dziecka wiążą się ze stresem, z którym trudno sobie poradzić, terapia może pomóc nazwać to, czego ciało nie potrafi powiedzieć inaczej. Pracuję online z dorosłymi, także z rodzicami, którzy chcą lepiej zrozumieć, co dzieje się z ich dzieckiem. Tutaj umówisz konsultację.
Najczęstsze pytania
Czy masowa histeria jest zaraźliwa jak choroba?
Nie w sensie biologicznym. Przenosi się przez obserwowanie, oczekiwanie i wspólny stres. Dlatego dotyczy głównie grup, które dużo czasu spędzają razem albo oglądają te same treści.
Jak odróżnić tiki czynnościowe od zespołu Tourette’a?
Tiki w zespole Tourette’a zaczynają się zwykle w dzieciństwie, stopniowo i od twarzy. Tiki czynnościowe częściej pojawiają się nagle w wieku nastoletnim, dotyczą rąk i całego ciała, są bardzo nasilone od początku. Ocenę zawsze przeprowadza neurolog.
Czy objawy czynnościowe mijają?
Często tak, zwłaszcza gdy diagnoza zostanie dobrze wyjaśniona, a otoczenie przestanie skupiać się na objawie. Pomoc psychologiczna przyspiesza ten proces.
Czy powinienem zabrać dziecku telefon?
Nagły zakaz zwykle podnosi napięcie. Lepiej działa wspólne ograniczanie treści o objawach i rozmowa o tym, czego dziecko w nich szuka.
Źródła
- Boss, L. P. (1997). Epidemic hysteria: A review of the published literature. Epidemiologic Reviews, 19(2), 233–243. doi:10.1093/oxfordjournals.epirev.a017955
- Hull, M., Parnes, M. (2021). Tics and TikTok: Functional tics spread through social media. Movement Disorders Clinical Practice, 8(8), 1248–1252. doi:10.1002/mdc3.13267
- Müller-Vahl, K. R., Pisarenko, A., Jakubovski, E., Fremer, C. (2022). Stop that! It’s not Tourette’s but a new type of mass sociogenic illness. Brain, 145(2), 476–480. doi:10.1093/brain/awab316
- Olvera, C., Stebbins, G. T., Goetz, C. G., Kompoliti, K. (2021). TikTok tics: A pandemic within a pandemic. Movement Disorders Clinical Practice, 8(8), 1200–1205. doi:10.1002/mdc3.13316
- Schultz-Venrath, U. (2026). Mentalizacja ciała. Wydawnictwo Virgo.
