Opis przypadku jest kompozycją kilku historii z gabinetu. Imię i szczegóły zostały zmienione.
W australijskim badaniu populacyjnym na 17 050 dorosłych przemocy ekonomicznej ze strony partnera doświadczyło w życiu 15,7% kobiet i 7,1% mężczyzn (Kutin i wsp., 2017). Autorzy zastrzegli, że wynik zależał od tego, czy badani w ogóle rozpoznawali u siebie przemoc. Wiele osób jej nie rozpoznaje, bo z bliska wygląda jak zwykłe zarządzanie domowym budżetem.
Agnieszka ma 38 lat, dwoje dzieci i dyplom księgowej. Od urlopu wychowawczego nie wróciła do pracy. Pieniądze w domu „ogarnia” mąż, bo „lepiej się na tym zna”. Co tydzień dostaje kwotę na zakupy, a w niedzielę oddaje paragony.
– On nigdy mnie nie uderzył – mówi. – Nie krzyczy. Tylko kiedy kupiłam sobie buty bez pytania, przez dwa tygodnie wyliczał mi, ile kosztuje utrzymanie rodziny. Zaczęłam chować paragony. Wstydzę się tego, bo przecież jestem dorosła.
Ten tekst jest o tym, gdzie kończy się wspólne planowanie finansów, a zaczyna kontrola, po czym rozpoznać przemoc ekonomiczną i jak szukać wyjścia bezpiecznie, krok po kroku.
Czym jest przemoc ekonomiczna?
Przemoc ekonomiczna to używanie pieniędzy, pracy i majątku do kontrolowania partnera i utrzymywania go w zależności. Celem nie jest oszczędność, tylko władza.
Badaczki, które zbudowały pierwsze narzędzia do jej pomiaru, opisują ją jako zachowania odbierające drugiej osobie zdolność do zdobywania, używania i zachowania zasobów finansowych (Adams i wsp., 2008; Postmus i wsp., 2016). Chodzi więc nie tylko o to, kto ma dostęp do konta, ale też o to, czy możesz pracować, uczyć się i decydować o własnych pieniądzach.
W Polsce przemoc ekonomiczna ma nazwę w prawie. Od nowelizacji, która weszła w życie 22 czerwca 2023 roku, ustawa o przeciwdziałaniu przemocy domowej uznaje za przemoc między innymi umyślne działanie lub zaniechanie wykorzystujące przewagę ekonomiczną, które ogranicza lub pozbawia drugą osobę „dostępu do środków finansowych lub możliwości podjęcia pracy lub uzyskania samodzielności finansowej” (art. 2 ust. 1 pkt 1 lit. d). Taka przemoc może być podstawą do wszczęcia procedury „Niebieskiej Karty”. To informacja ogólna, nie porada prawna: w konkretnej sytuacji warto porozmawiać z prawnikiem albo z punktem interwencji kryzysowej.
Czym wspólny budżet różni się od kontroli finansowej?
Wspólny budżet opiera się na przejrzystości w obie strony i prawie każdego z partnerów do własnego zdania. Kontrola działa w jedną stronę: jedna osoba wie i decyduje, druga prosi i się tłumaczy.
To, kto w domu płaci rachunki, nie przesądza o niczym. Wiele par świadomie dzieli się zadaniami: jedno pilnuje przelewów, drugie robi zakupy. Różnicę widać w kilku pytaniach:
- Czy oboje wiecie, ile jest pieniędzy? We wspólnym budżecie informacja jest dostępna dla obojga. Przy kontroli jedna osoba nie zna stanu konta, długów ani wysokości zarobków partnera.
- Czy możesz wydać drobną kwotę bez pytania? Ustalenia „większe zakupy konsultujemy” są normalne. Rozliczanie z każdego paragonu i karanie za wydatki już nie.
- Czy możesz powiedzieć „nie”? W partnerskim układzie twój sprzeciw coś zmienia. W kontroli kończy się wyrzutem, milczeniem albo odcięciem od pieniędzy.
- Czy ustalenia działają tak samo dla obu stron? Jeśli oszczędzanie dotyczy tylko ciebie, a partner wydaje bez ograniczeń, to nie jest wspólny plan.
- Czy dałbyś lub dałabyś radę odejść? To pytanie najczęściej odsłania sedno. Jeśli odpowiedź brzmi „nie mam za co”, pieniądze w twoim związku pełnią rolę smyczy.
Jakie są formy przemocy ekonomicznej?
Badacze wyróżniają trzy formy: kontrolę ekonomiczną, eksploatację ekonomiczną i sabotowanie pracy. Często występują razem.
W badaniu Judy Postmus i współpracowniczek (2012) wśród 120 kobiet po przemocy w związku 94% doświadczyło jakiejś formy przemocy ekonomicznej. 79% opisało kontrolę ekonomiczną, 79% eksploatację, a 78% sabotowanie pracy.
- Kontrola ekonomiczna. Partner decyduje o każdym wydatku, wydziela „kieszonkowe”, żąda paragonów, ukrywa informacje o dochodach i majątku, zabiera kartę albo hasło do bankowości.
- Eksploatacja ekonomiczna. Partner zaciąga kredyty na twoje nazwisko, wydaje twoje oszczędności, nie dokłada się do utrzymania domu i dzieci, niszczy twoją historię kredytową, przejmuje twoje wynagrodzenie.
- Sabotowanie pracy i nauki. Partner zniechęca do powrotu do pracy („twoje miejsce jest w domu”), robi awantury przed ważnymi spotkaniami, nie odbiera dzieci, kiedy obiecał, nachodzi cię w pracy, przekonuje, że i tak nikt cię nie zatrudni.
Dlaczego przemoc ekonomiczną tak trudno zauważyć?
Bo z zewnątrz wygląda jak troska albo rozsądek. „Ja się tym zajmę, ty masz dość na głowie” brzmi jak gest dobrej woli, a nie początek zależności.
Badaczki, które przejrzały 46 prac z sześciu kontynentów, nazwały ją wprost niewidoczną formą przemocy domowej (Postmus i wsp., 2020). Zwykle narasta powoli. Najpierw jest wspólna decyzja, że przy małym dziecku jedno z was zostaje w domu. Potem okazuje się, że do konta masz już tylko wgląd. Potem trzeba prosić. Każdy krok osobno da się wytłumaczyć. Dopiero całość pokazuje wzór.
Drugi powód jest taki, że ta przemoc rzadko chodzi sama. W badaniu Postmus przemoc ekonomiczna silnie wiązała się z innymi formami przemocy w związku, a w badaniach Adrienne Adams i współpracowniczek zmiany w nasileniu przemocy ekonomicznej szły w parze ze zmianami zasobów finansowych kobiet w kolejnych miesiącach (Adams i wsp., 2015). Pieniądze stają się narzędziem, które podtrzymuje wszystkie inne formy kontroli: trudno postawić granicę komuś, od kogo zależy jedzenie dla dzieci.
Trzeci powód to wstyd. Osoby w takiej sytuacji często myślą, że „same się na to zgodziły”. To mylenie zgody na układ z odpowiedzialnością za to, jak druga osoba go wykorzystała. O tej różnicy piszę szerzej w tekście o tym, gdzie odpowiedzialność pomaga, a gdzie zamienia się w winę.
Jakie sygnały powinny cię zaniepokoić?
Niepokojący jest każdy układ, w którym boisz się rozmawiać o pieniądzach albo ukrywasz drobne wydatki, żeby uniknąć konsekwencji.
- Nie wiesz, ile zarabia partner i ile macie pieniędzy, a pytanie o to kończy się awanturą.
- Musisz prosić o pieniądze na podstawowe potrzeby i tłumaczyć się z wydatków.
- Partner zabrania ci pracy, nauki albo utrudnia je tak, że rezygnujesz „dla świętego spokoju”.
- Na twoje nazwisko są zobowiązania, o których nie decydowałeś lub nie decydowałaś.
- Słyszysz: „Beze mnie zginiesz”, „Kto cię zatrudni?”, „Na co ci to?”.
- Myśl o odejściu kończy się na pytaniu „za co?”.
Jeśli pieniądze są jednym z kilku sposobów, w jakie partner trzyma cię w napięciu, przeczytaj też tekst o tym, jak rozpoznać, że ktoś podtrzymuje twój strach.
Czego z tych danych nie wolno wyciągać
Liczby z badań nad ofiarami nie opisują wszystkich związków. 94% w badaniu Postmus dotyczy kobiet, które korzystały z pomocy po przemocy, a nie przeciętnych par. W populacji ogólnej odsetki są znacznie niższe, choć nadal wysokie.
Badania pochodzą głównie z USA i Australii. Nie mamy porównywalnych polskich danych z tymi samymi narzędziami. Kultura, w której „mężczyzna zarabia, kobieta prowadzi dom”, może utrudniać rozpoznanie przemocy, ale to hipoteza, nie wynik.
Nierówne zarobki nie są przemocą. Przemocą jest wykorzystywanie przewagi do kontroli. Para, w której jedno zarabia więcej, może mieć w pełni partnerski budżet.
Przemoc ekonomiczna dotyczy też mężczyzn. W badaniu australijskim doświadczyło jej 7,1% mężczyzn. Większość badań skupia się jednak na kobietach w związkach heteroseksualnych, więc o innych grupach wiemy mniej.
To są głównie badania korelacyjne. Pokazują, że przemoc ekonomiczna współwystępuje z gorszym zdrowiem psychicznym i trudnościami finansowymi (Johnson i wsp., 2022), ale nie mierzą precyzyjnie, co jest przyczyną, a co skutkiem.
Kompas TSR: od czego zacząć, nie narażając siebie
W terapii skoncentrowanej na rozwiązaniach nie zaczynamy od pytania, dlaczego tkwisz w takim układzie. Zaczynamy od tego, co już robisz, żeby sobie radzić, i od najmniejszego bezpiecznego kroku.
1. Zauważ, co już działa. Agnieszka zorientowała się, że od miesięcy odkłada drobne kwoty z zakupów. Wcześniej nazywała to „chowaniem paragonów” i się wstydziła. W gabinecie nazwaliśmy to inaczej: dbaniem o siebie w warunkach, które na to nie pozwalają.
2. Oceń na skali swoją niezależność. Od 0 do 10: na ile dałoby się utrzymać samodzielnie przez miesiąc? Co sprawia, że to nie jest zero? Co podniosłoby wynik o jeden punkt?
3. Zadbaj o dokumenty. Dowód osobisty, akty urodzenia dzieci, umowy, wyciągi, PIT. Kopie albo zdjęcia w miejscu, do którego partner nie ma dostępu.
4. Pomyśl o własnym koncie. Osobne konto, nawet z niewielką kwotą, to nie zdrada, tylko zabezpieczenie. Jeśli partner sprawdza telefon i pocztę, zastanów się, jak założyć je tak, żeby nie wywołać zagrożenia.
5. Powiedz jednej zaufanej osobie. Kontrola rośnie w tajemnicy. Ktoś, kto wie, co się dzieje, może przechować dokumenty, pożyczyć pieniądze na czarną godzinę albo przyjąć cię na kilka dni.
6. Zapisuj. Daty, kwoty, sytuacje, w których odmówiono ci pieniędzy albo utrudniono pracę. Notatki przydają się, jeśli zdecydujesz się na kroki prawne.
Dlaczego odejście wymaga planu?
Bo moment odejścia bywa w związku z przemocą najbardziej niebezpieczny. Osoba kontrolująca traci kontrolę i może reagować eskalacją.
W amerykańskim badaniu kobiet, które zginęły z rąk partnera, rozstanie po wspólnym zamieszkaniu, zwłaszcza z partnerem bardzo kontrolującym, było jednym z czynników ryzyka (Campbell i wsp., 2003). Dlatego nie warto zapowiadać odejścia, dopóki nie masz planu: miejsca, do którego pójdziesz, dokumentów, pieniędzy na pierwsze dni i osób, które wiedzą. Pomocą w ułożeniu takiego planu zajmują się linie interwencyjne wymienione na końcu tekstu.
Jeśli nie masz gotowości, żeby odejść, to też jest w porządku. Odejście to proces, nie jednorazowa decyzja. Wahanie jest zrozumiałe, piszę o nim w tekście o tym, czy zostać, czy odejść ze związku. Ważne, żeby w tym czasie nie zostawać samemu.
Jeden mały krok
W tym tygodniu zrób zdjęcie jednego ważnego dokumentu i zapisz je w miejscu, do którego masz dostęp tylko ty. Albo zapisz w telefonie, pod neutralną nazwą, numer do Niebieskiej Linii.
Agnieszka zaczęła od zdjęcia swojego dyplomu. – Śmieszne, ale poczułam, że to jest moje – mówi. – Że kiedyś byłam kimś, kto zarabiał. I że mogę nim znowu być.
Gdy potrzebujesz wsparcia
Przemoc ekonomiczna podkopuje nie tylko finanse, ale też zaufanie do własnych decyzji. Jeśli zastanawiasz się, czy to, co dzieje się w twoim związku, to już przemoc, albo potrzebujesz kogoś, kto pomoże ci odzyskać grunt pod nogami, możesz porozmawiać z terapeutą. Sesja online bywa łatwiejsza do zorganizowania, gdy ktoś kontroluje twój czas i pieniądze. Na spotkaniach pracuję w podejściu skoncentrowanym na rozwiązaniach: szukamy tego, co już ci pomaga, i kolejnych bezpiecznych kroków.
Umów konsultację online. Pierwsza rozmowa pomoże ustalić, od czego zacząć.
Najczęstsze pytania
Czy przemoc ekonomiczna jest w Polsce karalna?
Ustawa o przeciwdziałaniu przemocy domowej od 2023 roku wprost wymienia ograniczanie dostępu do pieniędzy i pracy jako formę przemocy domowej. To otwiera drogę do procedury „Niebieskiej Karty”. Czy dane zachowanie jest przestępstwem, zależy od konkretnej sytuacji, dlatego warto skonsultować ją z prawnikiem.
Mąż zarabia, ja zajmuję się domem. Czy to już przemoc?
Nie. Taki podział może być w pełni partnerski. Przemocą staje się wtedy, gdy przewaga finansowa służy do kontroli: nie masz dostępu do informacji, musisz prosić o podstawowe rzeczy, a twoje „nie” niczego nie zmienia.
Czy przemoc ekonomiczna może dotyczyć mężczyzn?
Tak. W australijskim badaniu populacyjnym doświadczyło jej 7,1% mężczyzn. Mężczyznom często jeszcze trudniej o niej mówić, bo nie pasuje do stereotypu.
Od czego zacząć, jeśli nie mam własnych pieniędzy?
Od rozmowy z kimś zaufanym i telefonu do linii interwencyjnej. Tam pomogą ułożyć plan bezpieczeństwa i wskażą lokalne ośrodki pomocy. Nie musisz mieć wszystkiego gotowego, żeby zadzwonić.
Gdzie szukać pomocy
- Niebieska Linia, Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie: 800 120 002 (całodobowo, bezpłatnie).
- Centrum Praw Kobiet: 800 107 777 (porady prawne; sprawdź aktualne godziny dyżurów).
- Telefon zaufania dla dorosłych w kryzysie emocjonalnym: 116 123.
- Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym: 800 70 2222 (całodobowo).
- W bezpośrednim zagrożeniu: 112.
Powiązane teksty: złość, agresja i przemoc i karne milczenie w związku.
Źródła
- Adams, A. E., Sullivan, C. M., Bybee, D., Greeson, M. R. (2008). Development of the Scale of Economic Abuse. Violence Against Women, 14(5), 563–588. doi:10.1177/1077801208315529
- Adams, A. E., Beeble, M. L., Gregory, K. A. (2015). Evidence of the construct validity of the Scale of Economic Abuse. Violence and Victims, 30(3), 363–376. doi:10.1891/0886-6708.VV-D-13-00133
- Campbell, J. C. i wsp. (2003). Risk factors for femicide in abusive relationships: Results from a multisite case control study. American Journal of Public Health, 93(7), 1089–1097. doi:10.2105/AJPH.93.7.1089
- Johnson, L., Chen, Y., Stylianou, A., Arnold, A. (2022). Examining the impact of economic abuse on survivors of intimate partner violence: A scoping review. BMC Public Health, 22, 1014. doi:10.1186/s12889-022-13297-4
- Kutin, J., Russell, R., Reid, M. (2017). Economic abuse between intimate partners in Australia: Prevalence, health status, disability and financial stress. Australian and New Zealand Journal of Public Health, 41(3), 269–274. doi:10.1111/1753-6405.12651
- Postmus, J. L., Plummer, S.-B., McMahon, S., Murshid, N. S., Kim, M. S. (2012). Understanding economic abuse in the lives of survivors. Journal of Interpersonal Violence, 27(3), 411–430. doi:10.1177/0886260511421669
- Postmus, J. L., Plummer, S.-B., Stylianou, A. M. (2016). Measuring economic abuse in the lives of survivors: Revising the Scale of Economic Abuse. Violence Against Women, 22(6), 692–703. doi:10.1177/1077801215610012
- Postmus, J. L., Hoge, G. L., Breckenridge, J., Sharp-Jeffs, N., Chung, D. (2020). Economic abuse as an invisible form of domestic violence: A multicountry review. Trauma, Violence, & Abuse, 21(2), 261–283. doi:10.1177/1524838018764160
- Ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy domowej (w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 9 marca 2023 r., Dz.U. 2023 poz. 535), art. 2.
- Ziębińska, O. (2026). Po co ci złość? Rozmowa z trudną emocją. Warszawa: Newhomers (materiały do książki: rodzaje przemocy, plan bezpieczeństwa).