Przykłady kliniczne w tym tekście to postaci złożone z wielu historii, zmienione tak, by nikt nie był rozpoznawalny.
Kobieta mówi, że jej partner nigdy jej nie uderzył. Mówi też, że przed każdym jego powrotem sprawdza, czy w kuchni jest porządek, i że od dwóch lat nie widziała się sama z siostrą. Z danych WHO zebranych z 366 badań w 161 krajach wynika, że 27% kobiet, które kiedykolwiek miały partnera, doświadczyło przemocy fizycznej lub seksualnej ze strony partnera, w Europie Środkowej 16% (Sardinha i wsp., 2022). Statystyki liczą ciosy. Nie liczą wieczorów, w których ktoś układa kuchnię pod cudzy nastrój.
Na czym polega sterowanie strachem
Na tym, że druga osoba nie musi grozić. Wystarczy, że jest nieprzewidywalna, a ty sam zaczynasz przewidywać za nią.
Socjologia opisała ten mechanizm najpierw w dużej skali. Lech Nijakowski, pisząc o konfliktach etnicznych, zwraca uwagę na rzecz nieoczywistą: człowiekiem łatwiej sterować przez emocje niż przez poglądy. Pogląd czujesz jako coś, co można z tobą omawiać. Emocję czujesz jako swoją własną, wewnętrzną i oczywistą, więc nie przychodzi ci do głowy pytać, skąd się wzięła. Przestraszony człowiek nie ma poczucia, że ktoś nim kieruje. Ma poczucie, że po prostu jest ostrożny.
W bliskiej relacji nazywa się to kontrolą koercyjną. Evan Stark opisał ją jako wzorzec, w którym liczy się nie pojedynczy incydent, tylko zawężanie przestrzeni drugiej osoby: jej czasu, pieniędzy, kontaktów i własnego zdania. Siłą napędową jest strach, który po jakimś czasie działa sam, bez przypominania.
Po czym poznać, że twój strach jest podtrzymywany, a nie własny
Po czterech rzeczach, które występują razem i narastają w czasie.
- Nieprzewidywalność jako reguła. Ta sama sytuacja raz kończy się żartem, raz ciszyą na trzy dni. Nie potrafisz powiedzieć, od czego to zależy, więc czuwasz zawsze.
- Monopol na opis rzeczywistości. Twoje wspomnienia z kłótni regularnie okazują się „przesadzone”. Po roku takiej korekty częściej pytasz drugą osobę, jak było, niż siebie.
- Kurczące się otoczenie. Nikt ci niczego nie zabronił. Po prostu każde spotkanie z kimś spoza domu kosztuje tyle, że przestajesz je planować.
- Rosnący koszt wyjścia. Pieniądze, mieszkanie, dzieci, wspólna firma, dostęp do dokumentów. Z każdym rokiem decyzja o odejściu robi się droższa, choć nikt o niej nie rozmawia.
Dla porównania: w zwykłym, trudnym konflikcie obie strony się boją i obie mają wpływ na przebieg. Opisałem ten układ w tekście o nierozpoznanym wstydzie w kłótni. Tu jest inaczej: boi się jedna strona, a druga ustala zasady i może je zmienić bez uzgodnienia.
Dlaczego tak trudno to zobaczyć od środka
Bo zmiana jest stopniowa, a każdy pojedynczy krok daje się wytłumaczyć zwykłym życiem.
Nikt nie zgadza się na kontrolę. Ludzie zgadzają się na drobne ustępstwa, z których każde ma sens osobno: żeby było spokojniej, bo on ma trudny okres, bo nie warto o to kruszyć kopii. Po dwóch latach suma tych ustępstw tworzy życie, którego nikt by świadomie nie wybrał.
Drugi powód jest taki, że strach daje złudzenie sprawstwa. Jeśli uważasz, że wszystko zależy od tego, jak się zachowasz, to przynajmniej masz coś w rękach. Cena jest taka, że odpowiedzialność za cudze wybuchy przenosi się na ciebie.
Czego z tych danych nie wolno wyciągać
Liczby WHO dotyczą przemocy fizycznej i seksualnej wobec kobiet. Kontrola koercyjna jest mierzona inaczej, w mniejszej liczbie badań i z gorszą porównywalnością między krajami. Nie przenosz się więc tych 27% na skalę kontroli, bo to dwie różne rzeczy.
Wszystkie dane opierają się na samoopisie, a temat jest obciążony wstydem. Autorzy przeglądu wprost piszą, że rzeczywista skala jest prawdopodobnie większa od oszacowanej.
Przemoc i kontrola nie mają jednej płci. Dane o przemocy fizycznej dotyczą głównie kobiet, ale mężczyźni też bywają kontrolowani, rzadziej zgłaszają to i rzadziej spotykają się z wiarą.
I rzecz najważniejsza w drugą stronę: nie każdy trudny, zmęczony albo wybuchowy partner stosuje kontrolę. Lista z tego tekstu nie jest narzędziem do stawiania komuś diagnozy. Jest narzędziem do sprawdzenia, jak ty funkcjonujesz w tej relacji.
Kompas TSR
- Skala. Na ile od 0 do 10 jesteś dziś sobą we własnym domu, gdzie 10 znaczy „mówię i robię to, co uważam za właściwe”? Jak ta liczba wyglądała trzy lata temu?
- Wyjątki. Kiedy ostatnio powiedziałaś coś wprost i nic złego się nie stało? Co wtedy było inaczej?
- Zasoby. Kto wie o tobie więcej, niż ci się wydaje? Z kim kontakt udało się utrzymać mimo wszystko?
- Preferowana przyszłość. Gdyby czujność nie była już potrzebna, na co wydałabyś tę energię w zwykły czwartek?
Jeden mały krok
Przez tydzień zapisuj w jednym miejscu, poza domem albo w notatce chronionej hasłem, krótkie fakty: data, co się wydarzyło, co zostało powiedziane. Bez ocen i bez wniosków. Zapis ma dwie funkcje. Przywraca twój dostęp do własnej wersji zdarzeń i jest potrzebny, gdybyś kiedykolwiek chciała z tego skorzystać formalnie.
Drugi krok to jedna rozmowa z kimś spoza układu. Może to być ktoś bliski albo specjalista. Pracuję online z osobami, które dopiero sprawdzają, czy to, w czym są, jest jeszcze trudną relacją, czy już czymś innym. Termin można ustalić przez stronę kontaktu.
Jeśli czujesz się zagrożona lub zagrożony: Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia” – 800 120 002, czynne całą dobę. Kryzysowy telefon zaufania dla dorosłych – 116 123. Telefon zaufania dla dzieci i młodzieży – 116 111. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia – 112.
Najczęstsze pytania
Czy to może dziać się bez złych intencji?
Tak, i często tak jest. Część osób kontrolujących działa z własnego lęku, nie z wyrachowania. Dla osoby kontrolowanej skutek jest ten sam, więc intencja nie jest dobrym kryterium oceny sytuacji.
Czy mogę to naprawić lepszą komunikacją?
Techniki komunikacyjne działają tam, gdzie obie strony mają podobną siłę. Przy wyraźnej przewadze jednej strony często pogarszają sprawę, bo większa otwartość daje więcej materiału do użycia. Dlatego terapii par nie prowadzi się tam, gdzie występuje przemoc.
A jeśli nie jestem pewna, czy to już przemoc?
Niepewność jest typowa i sama w sobie bywa skutkiem tego układu. Nie musisz mieć nazwy, żeby porozmawiać z kimś o tym, jak żyjesz na co dzień.
Źródła
- Sardinha, L., Maheu-Giroux, M., Stöckl, H., Meyer, S. R., García-Moreno, C. (2022). Global, regional, and national prevalence estimates of physical or sexual, or both, intimate partner violence against women in 2018. The Lancet, 399(10327), 803–813. doi:10.1016/S0140-6736(21)02664-7
- Stark, E. (2007). Coercive Control: How Men Entrap Women in Personal Life. New York: Oxford University Press.
- Nijakowski, L. M. (2011). Niebezpieczne emocje. Znaczenie strachu w konfliktach etnicznych i ludobójstwach. Academia, 2(26), 8–11.