Opisana niżej sytuacja jest złożona z kilku historii i zmieniona tak, żeby nie dało się rozpoznać żadnej osoby.
Pani Marta od roku mieszka sama, po sześciu latach związku, w którym słyszała, że jest nic niewarta, a pieniądze dostawała „na rękę” od partnera. Na pierwszą sesję przychodzi z cytatem z książki, który zapisała w telefonie: jeśli nie masz szczęścia w miłości, zapytaj, kto wybierał ci partnerów. „Przeczytałam to i pomyślałam: no tak. Sama go wybrałam. Sama zostałam. To przecież moja wina.” Mówi to spokojnie, jakby referowała fakt.
Zdanie, które zapisała, pochodzi z książki Nobuo Suzukiego „Maneki-neko. Japoński sekret szczęścia i pomyślności”, z rozdziału o hawajskiej praktyce ho’oponopono. Autor przedstawia w nim zasadę pełnej odpowiedzialności: każdy sam tworzy swoją rzeczywistość, więc obwinianie innych nie ma sensu, a szczęście i pech stają się osobistym wyborem. Dla wielu czytelników brzmi to jak zastrzyk sprawczości. Dla osoby po krzywdzie bywa kolejnym oskarżeniem, tym razem we własnym głosie.
Dlaczego tak łatwo w to uwierzyć
Psychologia od dawna opisuje potrzebę wiary w sprawiedliwy świat: przekonanie, że ludzie zwykle dostają to, na co zasłużyli. Ta wiara daje poczucie bezpieczeństwa, bo jeśli zło spotyka tylko tych, którzy „zrobili coś nie tak”, to wystarczy postępować właściwie, żeby się przed nim uchronić. Ceną jest skłonność do szukania winy u osób, które ucierpiały, także wtedy, gdy obiektywnie niczego złego nie zrobiły. Przegląd badań eksperymentalnych nad tym zjawiskiem pokazuje, jak silnie potrafi ono kształtować ocenę ofiar (Hafer i Bègue, 2005).
Osoba skrzywdzona często stosuje tę samą logikę wobec siebie. Myśl „to moja wina” jest bolesna, ale ma ukrytą zaletę: daje złudzenie, że następnym razem da się wszystko przewidzieć i zapobiec. Dlatego tak trudno ją puścić.
Dwa rodzaje obwiniania siebie
W 1979 roku Ronnie Janoff-Bulman zaproponowała rozróżnienie, które do dziś porządkuje tę dyskusję. Obwinianie własnego zachowania brzmi: „nie powinnam była tam iść”, „mogłam odejść wcześniej”. Obwinianie własnego charakteru brzmi: „jestem kimś, kto przyciąga złych ludzi”, „coś jest ze mną nie tak”. Pierwsze dotyczy tego, co można zmienić, drugie tego, kim się jest. W jej badaniu osoby z depresją częściej obwiniały swój charakter, a nie zachowanie (Janoff-Bulman, 1979). Przez pewien czas sądzono więc, że obwinianie zachowania może być względnie zdrowe, bo zostawia poczucie wpływu.
Późniejsze badania to podważyły. Patricia Frazier śledziła 171 kobiet po napaści seksualnej w czterech pomiarach w ciągu roku. Obwinianie własnego zachowania wiązało się z większym cierpieniem, podobnie jak przekonanie, że to sprawca miał całą kontrolę. Silniej z mniejszym cierpieniem łączyło się przekonanie, że kolejna krzywda jest mało prawdopodobna, niż poczucie, że da się jej zapobiec. Najlepiej służyło jednak coś innego: poczucie kontroli nad własnym zdrowieniem, czyli nad tym, co można zrobić teraz (Frazier, 2003).
Na to nakłada się wstyd. W metaanalizie 25 badań wstyd związany z traumą łączył się z objawami trudności psychicznych na poziomie r = 0,44, a z objawami pourazowymi r = 0,49 (DeCou i wsp., 2023). Zdanie „sama go wybrałam” rzadko zostaje przy zachowaniu. Szybko przechodzi w ocenę całej osoby.
Co w zasadzie pełnej odpowiedzialności się broni
Byłoby nieuczciwe odrzucić całą ideę. Część, która mówi „nie czekaj, aż ktoś inny zmieni twoje życie”, jest bliska temu, co w badaniach Frazier wypadało najlepiej. Poczucie, że mogę dziś coś zrobić dla siebie, umówić się na wizytę, zadzwonić do przyjaciółki, zmienić zamki, wiąże się z mniejszym cierpieniem. Problem zaczyna się wtedy, gdy odpowiedzialność za przyszłość myli się z winą za przeszłość. Pierwsza daje ruch. Druga zatrzymuje w miejscu i dokłada wstydu.
Prostą regułę można zapisać tak: za krzywdę odpowiada ten, kto krzywdzi. Twoje jest to, co robisz od dziś. Te dwa zdania nie wykluczają się. Można jednocześnie nie przyjmować winy za cudze zachowanie i brać odpowiedzialność za własne zdrowienie.
Czego z tych badań nie wolno wyczytać
Badanie Frazier dotyczyło kobiet po napaści seksualnej i było obserwacyjne. Pokazuje związki, a nie dowodzi, że zmiana myślenia sama zmniejszy cierpienie. Nie wolno też z niego wyczytać, że każda refleksja nad własnymi wyborami jest szkodliwa. Pytanie „czego się nauczyłam o tym, co mnie niepokoi w ludziach” może być bardzo pomocne, jeśli pada w bezpiecznym momencie i nie zamienia się w przesłuchanie. Wreszcie, wiara w sprawiedliwy świat nie jest wadą charakteru. To mechanizm, który ma każdy z nas, i dlatego warto umieć go zauważyć. O tym, dlaczego tezy w rodzaju „sam wybierasz swoje objawy” nie wytrzymują zderzenia z danymi, piszę w tekście „Trauma nie istnieje”?, a o tym, jak praktyka duchowa bywa używana, żeby nie czuć, w tekście o duchowym omijaniu.
Granica: kiedy krzywda wciąż trwa
Jeśli nadal jesteś w relacji, w której ktoś cię poniża, kontroluje twoje pieniądze, kontakty albo ruchy, albo jeśli się go boisz, to nie jest moment na pracę nad przekonaniami. Najpierw liczy się bezpieczeństwo. Możesz zadzwonić pod bezpłatny numer Ogólnopolskiego Telefonu dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia” 800 120 002, czynny całą dobę. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia dzwoń pod 112.
Kompas: od winy do odpowiedzialności
Rozdziel dwa pytania. Zapisz na kartce dwie kolumny: „Kto odpowiada za to, co się stało?” i „Za co odpowiadam od dziś?”. Do pierwszej wpisz zachowania drugiej osoby. Do drugiej tylko rzeczy, które są możliwe teraz. Pani Marta w drugiej kolumnie napisała po raz pierwszy: „Za to, czy pójdę na tę rozmowę o pracę”.
Skala. Oceń od 0 do 10, na ile dziś czujesz, że masz wpływ na swoje zdrowienie. Co już sprawia, że nie jest to zero? Po czym poznasz, że jesteś o jeden punkt wyżej?
Wyjątki. Przypomnij sobie moment, w którym mimo wszystko zrobiłaś coś dla siebie: powiedziałaś „nie”, poprosiłaś o pomoc, wyszłaś. Co wtedy pomogło? To nie są dowody winy, tylko dowody zasobów.
Zamień „dlaczego ja” na „co teraz”. Pytanie o przeszłość ma sens, kiedy prowadzi do czegoś, co możesz zrobić. Jeśli kręci się w kółko, łagodnie odłóż je i wróć do drugiej kolumny.
Język wobec siebie. Jeśli łapiesz się na zdaniu „jestem kimś, kto…”, sprawdź, czy da się je przepisać na zdanie o zachowaniu albo sytuacji. „Byłam w związku z kimś, kto mnie kontrolował” brzmi inaczej niż „przyciągam toksycznych ludzi”, i jest bliższe prawdy.
Jeden mały krok
Dziś wieczorem dokończ na kartce jedno zdanie: „Za to, co zrobił on lub ona, nie odpowiadam. Od dziś odpowiadam za…”. Wystarczy jedna rzecz, możliwie mała.
Kiedy warto porozmawiać
Jeśli po krzywdzie wciąż wracasz do pytania, co zrobiłaś lub zrobiłeś źle, i to pytanie zabiera ci siłę zamiast jej dodawać, warto przejść przez to z kimś, kto nie będzie oceniał. Prowadzę terapię online, łącząc mapę, jaką daje psychotraumatologia, z terapią skoncentrowaną na rozwiązaniach. Psychotraumatologia pomaga zrozumieć, skąd bierze się wstyd i samoobwinianie. Podejście skoncentrowane na rozwiązaniach pomaga wrócić do tego, na co masz wpływ dziś. Umów się na konsultację.
Powiązane teksty: koło wpływu i troski oraz wstyd po oszustwie w sieci.
Źródła
- DeCou, C. R., Lynch, S. M., Weber, S. i wsp. (2023). On the association between trauma-related shame and symptoms of psychopathology: a meta-analysis. Trauma, Violence, & Abuse, 24(3), 1193–1201. doi:10.1177/15248380211053617
- Frazier, P. A. (2003). Perceived control and distress following sexual assault: a longitudinal test of a new model. Journal of Personality and Social Psychology, 84(6), 1257–1269. doi:10.1037/0022-3514.84.6.1257
- Hafer, C. L., Bègue, L. (2005). Experimental research on just-world theory: problems, developments, and future challenges. Psychological Bulletin, 131(1), 128–167. doi:10.1037/0033-2909.131.1.128
- Janoff-Bulman, R. (1979). Characterological versus behavioral self-blame: inquiries into depression and rape. Journal of Personality and Social Psychology, 37(10), 1798–1809. doi:10.1037/0022-3514.37.10.1798
- Suzuki, N. (2026). Maneki-neko. Japoński sekret szczęścia i pomyślności. Kraków: Wydawnictwo Otwarte.