Pan Tomasz od piętnastu lat tłumaczy dokumentację techniczną. Na pierwszej rozmowie mówi szybko i rzeczowo, jakby zdawał raport. Od pół roku czyta wszystko o sztucznej inteligencji, zapisuje się na webinary, wieczorami testuje kolejne narzędzia. Zleceń ma tyle samo co rok temu. Mimo to śpi coraz gorzej, a w niedzielę po południu czuje ucisk w żołądku. „Nic się jeszcze nie stało. I to jest najgorsze, bo nie wiem, kiedy się stanie”.
(Opis jest złożony z kilku historii i zmieniony tak, żeby nie dało się rozpoznać żadnej konkretnej osoby.)
To zdanie dobrze oddaje, czym jest lęk przed utratą pracy w erze AI. Nie dotyczy straty, która już nastąpiła. Dotyczy straty, która może nastąpić, w nieznanym terminie i nieznanej skali. Badania pokazują, że właśnie ten stan zawieszenia bywa dla psychiki bardzo kosztowny.
Ilu ludzi naprawdę straciło pracę przez AI, a ilu się tego boi
Według czerwcowego badania CBOS z 2026 roku 91% dorosłych Polaków nie obawia się, że straci pracę lub zlecenia z powodu sztucznej inteligencji, a 7% się tego obawia. Utratę pracy albo zleceń z tego powodu zadeklarował niewielki odsetek badanych, w przeliczeniu ponad 950 tysięcy osób. W tym samym czasie w międzynarodowym sondażu Pew Research Center 59% badanych Polaków przewidywało, że AI zmniejszy liczbę miejsc pracy w ogóle.
Te liczby nie są sprzeczne. Opisują dwa różne pytania: „co stanie się z rynkiem” i „co stanie się ze mną”. Większość ludzi zakłada, że zmiana dotknie innych. Mniejszość, często ta, której zawód polega na pracy z tekstem, danymi albo obrazem, odnosi to pytanie do siebie. Dla tej mniejszości uspokajające statystyki niewiele zmieniają, bo lęk nie dotyczy średniej, tylko własnego przypadku.
Dlaczego czekanie na zmianę męczy tak samo jak zmiana
Psychologia pracy od dawna odróżnia utratę pracy od niepewności zatrudnienia, czyli subiektywnego poczucia, że praca jest zagrożona. W metaanalizie Kima i von dem Knesebecka zebrano 20 badań podłużnych, w których śledzono ludzi przez wiele miesięcy lub lat. Niepewność zatrudnienia wiązała się z ryzykiem pojawienia się objawów depresji wyższym o 29%. Utrata pracy z ryzykiem wyższym o 19%. Autorzy podsumowali, że niepewność może być ryzykiem porównywalnym z bezrobociem, a nawet nieco większym.
Ciekawy jest też rozkład w czasie. Efekt utraty pracy był najmocniejszy w krótkim okresie, do roku. Efekt niepewności rósł w dłuższej perspektywie, przy trzech i czterech latach obserwacji. To ma sens: po zwolnieniu zaczyna się szukanie nowego miejsca, pojawia się działanie. Przy niepewności nie ma czego zamknąć ani od czego zacząć. Jest tylko czekanie, które może trwać latami.
W gabinecie widać to bardzo wyraźnie. Lęk o pracę rzadko dotyczy samych pieniędzy. Dotyczy tożsamości („kim jestem, jeśli nie tłumaczem?”), poczucia kompetencji („wszystko, czego się nauczyłem, przestaje mieć wartość”) i kontroli („nic ode mnie nie zależy”). Ten ostatni element jest kluczowy. Z badań nad stresem wiadomo, że zagrożenie, na które nie mamy wpływu i którego czasu nie znamy, obciąża mocniej niż zagrożenie przewidywalne.
Co odróżnia ludzi, którzy przechodzą przez to łagodniej
Badania nad reakcjami na AI w pracy są młode i w większości przekrojowe, ale pokazują powtarzający się wzór. W badaniu Phama i współpracowników na 459 pracownikach branży hotelarskiej sama świadomość, że AI zmienia zawód, nie wiązała się bezpośrednio z przeciążeniem. Przeciążenie szło w parze z czymś innym: z lękiem, że zostaje się w tyle za innymi, który obniżał motywację do pracy. Stałym czynnikiem ochronnym było poczucie skuteczności w korzystaniu z narzędzi cyfrowych, czyli przekonanie „dam radę się tego nauczyć”.
Podobny wniosek płynie z badania Luo i Liang na 317 nauczycielach muzyki. U nich świadomość wpływu technologii skłaniała do nauki nowych narzędzi bezpośrednio, bez przechodzenia przez poczucie zagrożenia. Autorzy sugerują, że część osób traktuje AI jako narzędzie wspierające rdzeń ich pracy, a nie zastępujące go, i że to rozróżnienie wpływa na to, czy zmiana uruchamia lęk, czy ciekawość.
Ten wzór zgadza się z tym, co mówią szersze badania nad stresem: obciąża nie tyle samo zagrożenie, ile poczucie, że nic nie da się z nim zrobić. Dlatego rozmowa z panem Tomaszem nie zaczęła się od prognoz dla zawodu tłumacza. Zaczęła się od pytania, co w jego pracy zależy od niego dzisiaj.
Lęk, który pomaga, i lęk, który zjada dzień
Lęk o pracę nie jest objawem zaburzenia. Jest rozsądną reakcją na realną zmianę i bywa użyteczny: skłania do nauki, do rozmowy z przełożonym, do odłożenia oszczędności. Problem zaczyna się wtedy, gdy przestaje prowadzić do działania i zamienia się w krążenie myśli. Kilka sygnałów, że tak się dzieje:
Czytasz o AI, ale nic z tego nie wynika. Kolejny artykuł, kolejny wątek w mediach społecznościowych, kolejna prognoza. Po każdym jest trochę gorzej, a żadna decyzja nie zapada. To nie jest przygotowanie, tylko zamartwianie się, które z zewnątrz wygląda jak przygotowanie. Podobny mechanizm opisuję w tekście o lęku wysokofunkcjonującym.
Testujesz narzędzia z poczuciem zagrożenia, nie z ciekawości. Każda dobra odpowiedź modelu jest wtedy dowodem, że jesteś zbędny, a każda zła chwilową ulgą. Taka praca z AI wyczerpuje szybciej niż sama praca, o czym piszę w tekście o zmęczeniu od pracy z AI.
Lęk wychodzi poza pracę. Gorszy sen, napięcie w ciele, drażliwość wobec bliskich, trudność z cieszeniem się wolnym czasem. Wtedy to już nie jest tylko sprawa kariery.
Czego z tych liczb nie wolno zrobić
Nie wolno uznać, że niepewność jest gorsza od zwolnienia w każdym przypadku. Różnica między 1,29 a 1,19 jest niewielka, a przedziały ufności w metaanalizie się nakładają. Uczciwy wniosek brzmi: niepewność to osobne, poważne obciążenie, a nie „nic się przecież nie stało”.
Nie wolno przenosić tych danych wprost na AI. Badania w metaanalizie dotyczyły niepewności zatrudnienia w ogóle, z różnych przyczyn: restrukturyzacji, kryzysów, umów na czas określony. Badania wprost o AI są nowe i przekrojowe, więc nie pokazują, co jest przyczyną, a co skutkiem.
Nie wolno lekceważyć realnego ryzyka. Zmiany na rynku pracy dotykają konkretnych zawodów i konkretnych ludzi. Celem nie jest przekonanie siebie, że nic się nie zmieni, tylko odzyskanie wpływu na to, co da się zrobić.
Nie wolno traktować porad z sieci jak diagnozy. Jeśli lęk utrzymuje się tygodniami i odbiera sen, warto porozmawiać ze specjalistą, a nie szukać kolejnego testu online.
Kompas TSR: od prognozy do tego, co zależy ode mnie
W terapii skoncentrowanej na rozwiązaniach nie próbujemy przewidzieć przyszłości rynku pracy. Szukamy tego, co już działa, i małych kroków, które da się zrobić teraz.
Skala. Na skali od 0 do 10, gdzie 10 oznacza „czuję, że poradzę sobie z tym, co przyniesie zmiana”, a 0 „jestem bezradny”, gdzie jesteś dzisiaj? Co sprawia, że to nie jest zero? Ta odpowiedź zwykle zawiera zasoby, o których w lęku łatwo zapomnieć.
Wyjątki. Przypomnij sobie zmianę w pracy, przez którą już przeszedłeś: nowy program, nową technologię, reorganizację. Co wtedy pomogło? Kto był obok? Większość ludzi ma za sobą kilka takich przejść i rzadko je sobie zalicza.
Co zostaje. Wypisz trzy rzeczy, które w twojej pracy robisz dobrze i które nie polegają na samym wykonaniu zadania: rozumienie klienta, wyczucie, kiedy coś jest nie tak, umiejętność tłumaczenia trudnych rzeczy. To kompetencje, które przenoszą się między narzędziami.
Mały krok. Zamiast „muszę nauczyć się AI” wybierz jedno narzędzie i jedno konkretne zadanie z twojej pracy. Daj sobie na nie trzydzieści minut w tym tygodniu i zapisz, co zauważyłeś. Celem nie jest opanowanie, tylko zamiana mglistego zagrożenia na konkretne doświadczenie.
Preferowana przyszłość. Wyobraź sobie, że za rok patrzysz wstecz i myślisz: „dobrze, że wtedy tak to rozegrałem”. Co takiego zrobiłeś? Odpowiedź często dotyczy nie technologii, tylko rozmowy, której teraz unikasz, na przykład z przełożonym o tym, jak zmieni się twoja rola.
Jeden mały krok na dziś
Weź kartkę i podziel ją na dwie kolumny. W lewej zapisz wszystko, czego się boisz w związku z AI. W prawej przy każdym punkcie jedno słowo: „wpływ” albo „brak wpływu”. Na rzeczach z drugiej grupy nie musisz się dziś skupiać. Z pierwszej wybierz jedną i zrób coś drobnego jeszcze w tym tygodniu.
Kiedy warto porozmawiać z kimś więcej
Jeśli lęk o pracę od tygodni odbiera ci sen, jeśli przestajesz cieszyć się czymkolwiek poza pracą, albo jeśli zmiana zawodowa uruchamia dawne poczucie, że „zawsze w końcu coś się wali”, rozmowa z terapeutą pomaga to rozplątać. Pracuję online, łącząc psychotraumatologię i terapię skoncentrowaną na rozwiązaniach: najpierw ustalamy, co się dzieje i skąd to się bierze, potem szukamy tego, co już choć trochę działa, i zamieniamy to w konkretne kroki.
Powiązane teksty: ślepe zaufanie do AI, ageizm w firmie i statystyki wypalenia zawodowego.
Źródła
- Kim, T. J., von dem Knesebeck, O. (2016). Perceived job insecurity, unemployment and depressive symptoms: a systematic review and meta-analysis of prospective observational studies. International Archives of Occupational and Environmental Health, 89(4), 561–573. doi:10.1007/s00420-015-1107-1
- Pham, T. Q., Nguyen, T.-H., Nguyen, H.-V., Le, T. D. (2026). AI awareness, AI fear of missing out, and work demotivation as pathways to occupational strain in Vietnamese hospitality employees. Acta Psychologica, 269, 107517. doi:10.1016/j.actpsy.2026.107517
- Luo, M., Liang, S. (2025). Resistance or resilience? University music teachers’ active learning intention in response to the emergence of artificial intelligence. Acta Psychologica, 261, 105775. doi:10.1016/j.actpsy.2025.105775
- CBOS (2026). Czy sztuczna inteligencja zagraża rynkowi pracy? Komunikat z badań, czerwiec 2026.
- Pew Research Center (2026). Międzynarodowy sondaż postaw wobec sztucznej inteligencji, 37 krajów.