W ogólnokrajowym badaniu ponad 2200 japońskich rodzin osób zmarłych na raka 21% opisało, że ich bliski przed śmiercią „widział” kogoś, kogo nie było w pokoju, najczęściej zmarłych krewnych (Morita i wsp., 2016). 81% tych rodzin chciało, żeby lekarze nie nazywali tego automatycznie objawem choroby. Wizje przed śmiercią są częste, a sposób, w jaki rodzina je przyjmie, ma znaczenie także dla jej żałoby.
Pan Henryk (postać złożona, zmieniona tak, by nikt nie był rozpoznawalny) od tygodnia leżał w domu pod opieką hospicjum. Kiedy córki wyszły do kuchni, powiedział pielęgniarce półgłosem, że odwiedziła go żona, zmarła sześć lat temu, i że już się nie boi. Córki usłyszały to później i poprosiły o „coś na te halucynacje”. Ojciec przestał im o tym mówić.
Julie McFadden, pielęgniarka hospicyjna i autorka książki „Nie ma się czego bać”, opisuje takie sceny jako jedne z najczęstszych w swojej pracy. Sprawdzam, co na ten temat mówią badania i jak rozmawiać z bliskim, który „widzi” zmarłych.
Czym są wizje przed śmiercią
Wizje przed śmiercią to sny albo przeżycia na jawie, w których umierający widzi lub słyszy osoby nieobecne w pokoju, najczęściej zmarłych bliskich. W literaturze nazywa się je snami i wizjami końca życia (end-of-life dreams and visions).
Christopher Kerr i współpracownicy (2014) przez półtora roku rozmawiali z 59 pacjentami hospicjum stacjonarnego. Większość miała co najmniej jedno takie przeżycie. Prawie połowa pojawiała się we śnie, ale niemal wszyscy pacjenci opisywali je jako realne. Najczęściej pojawiali się zmarli przyjaciele i krewni, a także żyjący bliscy. Wizje ze zmarłymi, także ze zmarłymi zwierzętami, były wyraźnie bardziej kojące niż pozostałe, a w miarę zbliżania się śmierci zdarzały się częściej.
W analizie 548 takich przeżyć z tego samego ośrodka ich treść okazała się bardziej związana z codziennym życiem, niż wcześniej sądzono: relacje, emocje, czynności, konkretne miejsca (Depner i wsp., 2020). Pasuje to do obserwacji McFadden, że wizje zwykle odzwierciedlają to, kim człowiek był i z kim był związany.
Czym wizje różnią się od majaczenia
Wizje zwykle przebiegają w spokoju i przy zachowanym kontakcie, a majaczenie (delirium) wiąże się z dezorientacją, zaburzoną uwagą i często z pobudzeniem albo lękiem. To rozróżnienie ma praktyczne znaczenie, bo majaczenie jest u końca życia częste i bywa związane z przyczynami, które da się złagodzić, na przykład z bólem, lekami czy zatrzymaniem moczu.
| Częściej przy wizjach | Częściej przy majaczeniu |
|---|---|
| chory jest spokojny albo pocieszony | chory jest przestraszony, pobudzony, szarpie pościel |
| wie, gdzie jest, i rozmawia z obecnymi | nie wie, gdzie jest, nie skupia uwagi na rozmowie |
| potrafi opowiedzieć, co widział | wypowiedzi są chaotyczne, zmienne z godziny na godzinę |
| często wie, że osoba, którą widzi, nie żyje | myli osoby i sytuacje |
Ta tabela nie służy do samodzielnego diagnozowania. Jeśli chory się boi, jest pobudzony albo nie wiesz, co się dzieje, powiedz o tym zespołowi hospicyjnemu lub lekarzowi. Ocena należy do nich, a spokojne przeżycie nie wymaga od ciebie żadnego działania poza wysłuchaniem.
Czym jest terminalna jasność umysłu
Terminalna jasność umysłu to nagły, krótkotrwały powrót kontaktu, pamięci i mowy u osoby, która od dawna była splątana albo nieprzytomna, krótko przed śmiercią. Bywa nazywana też paradoksalną jasnością, szczególnie u osób z ciężkim otępieniem.
Przegląd opublikowany w „Alzheimer’s & Dementia” zauważa, że wiedza o tym zjawisku opiera się głównie na relacjach i opisach przypadków, a systematycznych badań jest mało (Mashour i wsp., 2019). W pilotażu, w którym przeprowadzono 33 wywiady z personelem opiekującym się osobami u kresu życia, 73% rozmówców przynajmniej raz było świadkiem takiego epizodu. Spośród 29 opisanych epizodów 31% trwało kilka dni, a 24% krócej niż dobę (Teresi i wsp., 2023).
Dla rodziny to zjawisko bywa jednocześnie darem i pułapką. Darem, bo pozwala jeszcze raz porozmawiać z bliskim takim, jakiego się znało. Pułapką, bo łatwo uznać je za początek wyzdrowienia, a potem przeżyć śmierć jako szok. Jeśli bliski nagle „wraca”, wykorzystaj ten czas na rozmowę i pożegnanie, a z zespołem porozmawiaj o tym, co ta zmiana może oznaczać.
Jak wizje bliskiego wpływają na żałobę rodziny
Na żałobę rodziny wpływa nie tyle sama wizja, ile to, jak rodzina ją rozumie. W badaniu 500 opiekunów osób zmarłych w hospicjum ci, którzy traktowali wizje negatywnie, na przykład jako skutek leków, mieli trudniej z przyjęciem straty i z poczuciem dalszej więzi ze zmarłym (Grant i wsp., 2020).
W innym badaniu 228 osób w żałobie to, czy bliski miał wizje, nie różnicowało nasilenia żałoby. Różnicę robiło to, czy opiekun czerpał z nich pocieszenie (Grant i wsp., 2019). Wizja może więc być dla rodziny wsparciem albo kolejnym źródłem niepokoju, zależnie od tego, jak zostanie przyjęta.
Czego z tych danych nie wolno wyciągać
- Wizje nie są dowodem na życie po śmierci ani na jego brak. Badania opisują przeżycia i ich wpływ na ludzi, nie rozstrzygają, skąd się biorą.
- Nie każda wizja jest spokojna. Część przeżyć bywa niepokojąca, a część zachowań, które wyglądają jak wizje, to majaczenie wymagające oceny lekarza.
- Wizje nie gwarantują łagodniejszej żałoby. W badaniu Mority depresja u rodzin, które widziały wizje bliskiego, była nawet nieco częstsza (20% wobec 16%), choć różnica nie osiągnęła istotności statystycznej.
- Dane pochodzą z kilku ośrodków. Duża część badań powstała w jednym amerykańskim hospicjum, a relacje rodzin są wspomnieniami spisanymi po śmierci bliskiego.
- Częstości terminalnej jasności nie znamy. Krążą różne liczby, także w książce McFadden, ale nie ma badań, które pozwalałyby podać wiarygodny odsetek.
Jak rozmawiać z bliskim, który widzi zmarłych
Najlepiej słuchać z ciekawością i nie poprawiać. Bliski nie potrzebuje, żebyś uwierzył w jego wizję albo ją obalił. Potrzebuje, żeby mógł o niej powiedzieć bez wstydu. Pomocne są proste pytania: „Kogo widziałeś?”, „Co ci powiedział?”, „Jak się z tym czujesz?”.
Gdy wizja przynosi spokój, możesz po prostu przy nim być. Gdy budzi lęk, zapytaj, czego się boi, i powiedz o tym zespołowi. Jeśli w rodzinie są różne przekonania, warto ustalić między sobą, że nikt nie będzie przy chorym spierał się o to, czy „to prawda”. Więcej o rozmowie w ostatnich tygodniach piszę w tekście co powiedzieć umierającemu bliskiemu.
Kompas TSR: pytania dla rodziny
- Co ta wizja daje choremu? Po czym widzisz, że przynosi mu spokój, choćby trochę?
- Skala. Na ile, od 0 do 10, potrafisz dziś słuchać o wizjach bez poprawiania? Co pomogłoby ci przesunąć się o jeden punkt?
- Wyjątki. Kiedy rozmowa o tym, co bliski widzi, była dla was obojga dobra? Co wtedy zrobiłeś inaczej?
- Pamięć. Co z tych rozmów chcesz zachować na później, kiedy będziesz w żałobie?
Jeden mały krok
Gdy następnym razem bliski powie, że ktoś go odwiedził, zamiast „to tylko sen” zapytaj: „Jaki był?”. Po rozmowie zapisz jedno zdanie, które chory wypowiedział. Wiele rodzin wraca do takich zdań w żałobie.
Jeśli po śmierci bliskiego nie możesz poradzić sobie z tym, co widziałeś w ostatnich tygodniach, albo w rodzinie zostały spory o to, jak było, porozmawiaj z kimś, kto zna temat żałoby. Prowadzę konsultacje i terapię online. Umów spotkanie. O tym, jak naprawdę przebiega żałoba, przeczytasz też w tekście o etapach żałoby.
Najczęstsze pytania
Czy wizje przed śmiercią to halucynacje?
W sensie technicznym chory doświadcza czegoś, czego inni nie widzą. Różnią się jednak od halucynacji w majaczeniu tym, że zwykle są spokojne i nie towarzyszy im dezorientacja. Badacze i rodziny różnią się w ich interpretacji, ale zgadzają się, że nie należy ich automatycznie traktować jak objawu do leczenia.
Czy wizja oznacza, że śmierć jest blisko?
W badaniu Kerra wizje ze zmarłymi zdarzały się częściej w miarę zbliżania się śmierci, ale nie da się z nich wyczytać terminu. Mogą się pojawić tygodnie przed śmiercią.
Czy dać leki, żeby wizje ustąpiły?
Jeśli chory jest spokojny i nie cierpi, zwykle nie ma takiej potrzeby. Gdy jest przestraszony albo pobudzony, decyzję podejmuje lekarz po ocenie przyczyny.
Co zrobić z terminalną jasnością umysłu?
Wykorzystać ją na rozmowę, pożegnanie i to, co chory chce powiedzieć. Jednocześnie warto zapytać zespół, czy ta poprawa może być przejściowa, żeby nie budować planów, których choroba nie pozwoli zrealizować.
Powiązane teksty: jak wygląda umieranie i poczucie winy, gdy nie było cię przy śmierci bliskiej osoby.
Źródła
- Depner, R. M. i wsp. (2020). Expanding the understanding of content of end-of-life dreams and visions: a consensual qualitative research analysis. Palliative Medicine Reports, 1(1), 103–110. doi:10.1089/pmr.2020.0037
- Grant, P. C. i wsp. (2019). Family caregiver perspectives on end-of-life dreams and visions during bereavement. Journal of Palliative Medicine, 23(1), 48–53. doi:10.1089/jpm.2019.0093
- Grant, P. C. i wsp. (2020). Attitudes and perceptions of end-of-life dreams and visions and their implication to the bereaved family caregiver experience. American Journal of Hospice and Palliative Medicine, 38(7), 778–784. doi:10.1177/1049909120952318
- Kerr, C. W. i wsp. (2014). End-of-life dreams and visions: a longitudinal study of hospice patients’ experiences. Journal of Palliative Medicine, 17(3), 296–303. doi:10.1089/jpm.2013.0371
- Mashour, G. A. i wsp. (2019). Paradoxical lucidity: a potential paradigm shift for the neurobiology and treatment of severe dementias. Alzheimer’s & Dementia, 15(8), 1107–1114. doi:10.1016/j.jalz.2019.04.002
- Morita, T. i wsp. (2016). Nationwide Japanese survey about deathbed visions: „My deceased mother took me to heaven”. Journal of Pain and Symptom Management, 52(5), 646–654. doi:10.1016/j.jpainsymman.2016.04.013
- Teresi, J. A. i wsp. (2023). Reports about paradoxical lucidity from health care professionals: a pilot study. Journal of Gerontological Nursing, 49(1), 18–26. doi:10.3928/00989134-20221206-03
- McFadden, J. (2026). Nie ma się czego bać. Wydanie polskie (oryg. Nothing to Fear, 2024).