Nadwydajność mentalna. Popularna etykieta bez badań, a pod nią prawdziwe trudności

W metaanalizie 27 badań Léo Duplenne i współpracownicy nie znaleźli dowodów, że osoby wybitnie zdolne częściej zmagają się z lękiem niż inni, a w 15 badaniach nie były też bardziej depresyjne. To ważne, bo popularne pojęcie „nadwydajności mentalnej” zakłada coś odwrotnego: że szybki, intensywny umysł sam w sobie jest źródłem cierpienia.

Paweł (postać złożona z kilku historii, zmieniona tak, by nikt nie był rozpoznawalny) przychodzi na sesję z książką o nadwydajności mentalnej. „Przeczytałem i pierwszy raz poczułem, że ktoś mnie rozumie” – mówi. Myśli o kilku rzeczach naraz, nie umie wyłączyć głowy wieczorem, łatwo się wzrusza i od dziecka czuje się inny. Ulga po lekturze jest prawdziwa. Pytanie brzmi, co dalej z tą etykietą zrobić.

Czym jest nadwydajność mentalna?

To potoczna etykieta, a nie diagnoza. Opisuje ludzi, którzy myślą szybko i wieloma torami naraz, silnie odczuwają i mają poczucie, że nie pasują do otoczenia.

Pojęcie spopularyzowała francuska autorka poradników Christel Petitcollin. Opisuje ono wiele prawdziwych doświadczeń, dlatego tak wielu ludzi się w nim odnajduje. Nie ma jednak żadnej klasyfikacji, w której by występowało, ani narzędzia, które by je rzetelnie mierzyło. Nie ma też badań sprawdzających, czy „nadwydajni” rzeczywiście tworzą odrębną grupę.

Czy bardzo inteligentni ludzie bardziej cierpią psychicznie?

Badania tego nie potwierdzają. W metaanalizie Duplenne i współpracowników osoby wybitnie zdolne miały średnio podobny albo minimalnie niższy poziom lęku i depresji niż pozostali.

Różnica wyniosła g = −0,14 dla lęku i tyle samo dla depresji, i w obu przypadkach nie była statystycznie istotna. Wyniki poszczególnych badań mocno się od siebie różniły, więc nie znaczy to, że żadna zdolna osoba nie cierpi. Znaczy tylko, że wysoka inteligencja sama w sobie nie skazuje na lęk czy smutek.

Co kryje się pod etykietą nadwydajności mentalnej?

Zwykle jedno albo kilka dobrze opisanych zjawisk naraz: wysoka wrażliwość, nawykowe nadmierne myślenie, lęk albo cechy ADHD. Każde z nich ma inne rozwiązania.

• Wysoka wrażliwość. Silniejsze reagowanie na bodźce i emocje. Francesca Lionetti i współpracownicy w badaniu 906 dorosłych zaliczyli do grupy wysoko wrażliwej około 31% osób. To cecha, nie zaburzenie. O tym, co z nią zrobić na co dzień, piszę w tekście o przebodźcowaniu.
• Nawykowe nadmierne myślenie. Krążenie wokół tych samych pytań bez dochodzenia do odpowiedzi. To nie znak ponadprzeciętnego umysłu, tylko nawyk, który można zmienić. Więcej w tekście o ruminacji.
• Lęk. Stałe analizowanie i przewidywanie bywa sposobem na poczucie kontroli. Ten mechanizm opisuję przy okazji lęku wysokofunkcjonującego.
• Cechy ADHD. Wiele torów myśli naraz, trudność z wyłączeniem głowy i hiperfokus mogą też wynikać z ADHD, szczególnie bez widocznej nadruchliwości.

Dlaczego tak wielu ludzi rozpoznaje się w opisie nadwydajności?

Bo takie opisy są pojemne i trafiają w doświadczenia bardzo wielu osób. Do tego są przyjemne: tłumaczą trudności czymś, co brzmi jak zaleta.

Psycholog Bertram Forer już w 1949 roku dał studentom ten sam, rzekomo indywidualny opis osobowości, złożony z ogólnych zdań. Studenci ocenili jego trafność średnio na 4,26 w skali od 0 do 5. Zjawisko nazywa się efektem Forera albo efektem Barnuma. Opisy nadwydajności zawierają wiele zdań, w których odnajdzie się prawie każdy: „często myślisz o kilku rzeczach naraz”, „czujesz się czasem niezrozumiany”.

To nie znaczy, że twoje doświadczenie jest wymyślone. Znaczy tyle, że sama etykieta nie mówi jeszcze, z czego twoje trudności się biorą ani co pomoże.

Co robić, jeśli rozpoznajesz się w opisie nadwydajności?

Potraktuj ulgę jako dobry początek i zadaj sobie pytanie, co konkretnie utrudnia ci życie. Od odpowiedzi zależy, co pomoże.

Jeśli najbardziej męczą cię bodźce, zacznij od dbania o przerwy i regenerację. Jeśli głowa nie daje zasnąć, bo krąży wokół tych samych spraw, przydadzą się techniki na ruminację. Jeśli stale przewidujesz najgorsze, warto przyjrzeć się lękowi. A jeśli od dzieciństwa masz kłopot z organizacją i uwagą, warto sprawdzić, czy to nie ADHD. Nie musisz wybierać jednej etykiety. Wystarczy wiedzieć, nad czym chcesz pracować.

Czego z tych danych nie wolno wyciągać

• Brak badań nad nadwydajnością nie znaczy, że twoje doświadczenie nie istnieje. Znaczy, że ta konkretna etykieta nie została sprawdzona jako odrębna kategoria.
• Metaanaliza Duplenne dotyczy średnich. Wyniki badań bardzo się różniły, a definicje wybitnych zdolności nie były jednolite. Wśród zdolnych osób są takie, które cierpią, tak jak wśród wszystkich innych.
• Badanie Lionetti przeprowadzono na kwestionariuszu samoopisowym. Podział na trzy grupy wrażliwości jest użyteczny, ale granice między nimi są umowne.
• Efekt Forera nie oznacza, że wszystkie opisy osobowości są bezwartościowe. Pokazuje tylko, jak łatwo uznać ogólny opis za trafny w naszym przypadku.

Kompas TSR: pytania zamiast etykiety

W terapii skoncentrowanej na rozwiązaniach mniej pytamy, kim jesteś, a bardziej, czego chcesz i co już działa. Te pytania możesz zadać sobie sam:

1. Cel. Co dokładnie chciałbyś, żeby się zmieniło? Sen, relacje, praca, poczucie zmęczenia?
2. Wyjątki. Kiedy głowa jest spokojniejsza? Co wtedy robisz, gdzie jesteś, z kim?
3. Zasoby. Które cechy, opisane jako „nadwydajność”, naprawdę ci pomagają? Jak je wykorzystujesz?
4. Skala. Na skali od 0 do 10, gdzie 10 oznacza, że dobrze żyje ci się z twoim umysłem, gdzie jesteś dziś? Co sprawia, że nie niżej?
5. Następny punkt. Co mogłoby dać ci w tym tygodniu jeden punkt więcej?

Jeden mały krok

Dokończ na kartce jedno zdanie: „Najbardziej przeszkadza mi to, że…”. Zapisz konkretną sytuację, nie cechę. Od takiego zdania łatwiej zacząć zmianę niż od pytania, kim jesteś.

Najczęstsze pytania

Czy nadwydajność mentalna to to samo co wysoka wrażliwość?
Opisy się pokrywają, ale to nie to samo. Wysoka wrażliwość jest cechą badaną naukowo, mierzoną kwestionariuszem. Nadwydajność mentalna to szersza, popularna etykieta, która łączy wrażliwość z cechami myślenia i poczuciem inności.

Czy istnieje test na nadwydajność mentalną?
Nie ma zwalidowanego narzędzia. Testy w internecie zwykle składają się z ogólnych zdań, w których odnajduje się wiele osób. Lepiej sprawdzić konkretne trudności, na przykład lęk, sen czy uwagę.

Czy nadwydajność mentalna to ADHD?
Nie, choć część opisów przypomina objawy ADHD. Jeśli trudności z uwagą i organizacją ciągną się od dzieciństwa i utrudniają codzienne życie, warto rozważyć diagnozę ADHD.

Czy z nadwydajnością trzeba się leczyć?
Nie, bo to nie jest choroba. Warto jednak szukać pomocy, jeśli to, co opisuje, wiąże się z cierpieniem: bezsennością, wyczerpaniem, lękiem albo poczuciem osamotnienia.

Jeśli umysł, który nie chce się wyłączyć, odbiera ci sen albo spokój, możemy w terapii online sprawdzić, co dokładnie się dzieje, i znaleźć sposoby, które pasują właśnie do ciebie. Umów konsultację.

Źródła

• Duplenne, L., Bourdin, B., Fernandez, D. N., Blondelle, G., Aubry, A. (2024). Anxiety and depression in gifted individuals: A systematic and meta-analytic review. Gifted Child Quarterly, 68(1), 65–83. doi:10.1177/00169862231208922
• Forer, B. R. (1949). The fallacy of personal validation: A classroom demonstration of gullibility. Journal of Abnormal and Social Psychology, 44(1), 118–123. doi:10.1037/h0059240
• Lionetti, F., Aron, A., Aron, E. N., Burns, G. L., Jagiellowicz, J., Pluess, M. (2018). Dandelions, tulips and orchids: Evidence for the existence of low-sensitive, medium-sensitive and high-sensitive individuals. Translational Psychiatry, 8, 24. doi:10.1038/s41398-017-0090-6
• Petitcollin, C. (2010). Je pense trop. Paryż: Guy Trédaniel.