„Czytałam o EMDR. Pan pracuje Brainspottingiem. To znaczy, że dostanę gorszą wersję?”
To pytanie — w różnych wariantach, ale zawsze z tym samym niepokojem pod spodem — słyszę na konsultacjach regularnie. I uważam je za dobre pytanie. Człowiek, który ma przepracować własną traumę, ma prawo wiedzieć, co dokładnie kupuje.
Odpowiedź nie jest krótka, bo uczciwa odpowiedź nie może być krótka. Ale jest konkretna.
Wspólny korzeń
Brainspotting nie jest konkurencją EMDR. Jest jego dzieckiem.
David Grand, który opracował Brainspotting w 2003 roku, był wcześniej doświadczonym terapeutą EMDR i trenerem tej metody. Podczas jednej z sesji zauważył coś, co w protokole EMDR było szumem: gdy oczy pacjentki zatrzymywały się w konkretnym punkcie pola widzenia, jej ciało reagowało inaczej. Drgnięcie powieki, zmiana oddechu, zawieszenie. Zamiast prowadzić wzrok dalej, Grand zatrzymał się w tym miejscu — i proces poszedł głębiej.
Stąd nazwa. Brainspot to pozycja oka, która utrzymuje dostęp do konkretnego zapisu w układzie nerwowym.
To pochodzenie tłumaczy zarówno podobieństwa obu metod, jak i to, dlaczego różnica między nimi jest większa, niż wygląda z zewnątrz.
Na czym polega różnica
Obie metody wychodzą z tego samego założenia: trauma nie jest wspomnieniem, tylko niedokończonym procesem w ciele. Rozmowa o niej nie wystarcza, bo zapis nie jest głównie werbalny. Do przetworzenia potrzebny jest dostęp do warstw, które leżą poniżej mowy.
Różnią się tym, jak ten dostęp organizują.
EMDR jest protoкоłem. Osiem faz, ustalona kolejność, ruch oczu (lub inna stymulacja naprzemienna) prowadzony przez terapeutę, regularne pomiary poziomu napięcia w skali i pomiary siły przekonania o sobie. Terapeuta prowadzi, klient podąża. Struktura jest tu zaletą: wiadomo, gdzie się jest, można to odtworzyć w innym gabinecie i można to badać.
Brainspotting jest podążaniem. Zamiast ruchu oczu — pozycja zatrzymana. Zamiast prowadzenia — to, co Grand nazywa podwójnym dostrojeniem: terapeuta jednocześnie utrzymuje relację i śledzi sygnały z ciała klienta, a tempo dyktuje układ nerwowy klienta, nie protokół. Struktury jest mniej. Elastyczności więcej.
Ta różnica ma bardzo praktyczne konsekwencje, do których zaraz wrócę.
Co mówią badania — bez upiększania
Tu muszę być nieprzyjemnie uczciwy, także wobec własnej metody.
EMDR ma mocną pozycję w wytycznych. Jest rekomendowany jako leczenie pierwszego wyboru w PTSD przez WHO, brytyjski NICE i ISTSS. Przegląd systematyczny z 2025 roku (Simpson i wsp., British Journal of Psychology) objął szesnaście badań z randomizacją, łącznie ponad tysiąc dorosłych pacjentów. Wynik: EMDR wypada istotnie lepiej niż lista oczekujących i opieka standardowa, a w porównaniu z terapią poznawczo-behawioralną skoncentrowaną na traumie nie ma istotnej różnicy — obie metody realnie zmniejszają objawy. EMDR wymagał przy tym zwykle krótszego leczenia i mniejszego obciążenia czasem pacjenta, a w modelowaniu ekonomicznym wypadł najkorzystniej spośród jedenastu porównywanych interwencji.
I od razu druga strona tego samego przeglądu, którą entuzjaści zwykle pomijają: próby były w większości małe, a wszystkie badania poza jednym oceniono jako obarczone wysokim lub umiarkowanym ryzykiem błędu systematycznego. To nadal najlepsze, co mamy — ale nie jest to poziom pewności, jaki daje farmakologia.
Brainspotting jest na dużo wcześniejszym etapie. Istnieją pojedyncze badania — praktyczne badanie Hildebranda, Granda i Stemmlera z 2017 roku, porównanie jednosesyjne D’Antoniego i współpracowników z 2022 roku obejmujące czterdzieści osób, kilka analiz przypadków, projekt łączący Brainspotting z terapią poznawczo-behawioralną. Wyniki są zachęcające. Ale to są małe próby, krótkie obserwacje i brak dużych badań z randomizacją. Brainspotting nie figuruje w żadnych głównych wytycznych klinicznych.
Powiem to wprost, bo klienci to wyczuwają, kiedy się tego nie mówi: gdyby jedynym kryterium była siła dowodów naukowych, wskazałbym EMDR. Nie ma tu nawet zbliżonej konkurencji.
Ale siła dowodów nie jest jedynym kryterium — i to nie jest wykręt. Wytyczne opisują, co działa przeciętnie w populacji. W gabinecie nie ma przeciętnego pacjenta. Jest konkretny człowiek z konkretnym układem nerwowym, konkretną historią i konkretną tolerancją na strukturę.
Kiedy w praktyce sięgam po którą metodę
To jest część, po którą tu przyszedłeś.
Przemawia za podejściem protokolarnym (EMDR):
- trauma pojedyncza i wyraźnie zlokalizowana — wypadek, napad, jedno konkretne zdarzenie, przed którym życie działało
- klient dobrze toleruje strukturę i wręcz jej potrzebuje, bo daje mu poczucie kontroli
- potrzebna jest przewidywalność procesu, na przykład przy orzecznictwie albo pracy z ubezpieczycielem
- stabilny grunt: brak nasilonej dysocjacji, zachowana zdolność do samoregulacji między sesjami
Przemawia za Brainspottingiem:
- trauma złożona lub rozwojowa — gdy nie ma jednego zdarzenia do namierzenia, tylko lata warunków, w których układ nerwowy uczył się czuwać
- silna dysocjacja albo trudność z werbalizacją — ktoś wie, że coś się stało, ale nie ma do tego słów, a próba budowania narracji sama w sobie jest przeciążeniem. Więcej o tym pisałem w tekście o tym, dlaczego terapia to nie grzebanie w przeszłości
- klient, którego wcześniej „wyrzuciło” z terapii traumy — sesja urwana, zalanie, pogorszenie po pracy w innym nurcie. Mniej struktury oznacza tu możliwość zejścia na tempo, które ten konkretny układ nerwowy uniesie
- objaw zapisany głównie somatycznie — napięcia i dolegliwości bez podłoża medycznego, problemy ze snem
- praca nad zasobem, nie nad raną — sportowcy, artyści, osoby po wypaleniu, u których blokada nie jest patologią, tylko zaciśnięciem
Zdarza się — i wcale nie rzadko — że w jednym procesie używam obu podejść. To nie jest niekonsekwencja. To jest dobór narzędzia do etapu. Osobno opisałem też zastosowanie Brainspottingu w pracy z depresją.
Czego żadna z tych metod nie zrobi
Warto to powiedzieć, bo obie bywają sprzedawane jak magia, a rozczarowanie po nadmiernej obietnicy potrafi zaszkodzić bardziej niż samo czekanie.
Nie skasują wspomnienia. Po dobrze przeprowadzonej pracy nadal będziesz pamiętał, co się stało. Zmieni się ładunek — wspomnienie przestanie uruchamiać alarm w ciele. To jest cel, a nie amnezja.
Nie zadziałają bez stabilizacji. Jeśli ktoś jest w kryzysie, bez snu, bez oparcia, w trwającej przemocy — najpierw budujemy grunt, a przetwarzanie czeka. Terapeuta, który wchodzi w traumę na pierwszej sesji, nie jest odważny, tylko nieostrożny.
Nie zastąpią diagnozy. Objawy przypominające PTSD potrafią mieć podłoże somatyczne albo być częścią innego obrazu klinicznego. Dlatego czasem pierwszym krokiem jest lekarz, nie terapeuta.
Gdzie w tym wszystkim jest kierunek
Metody pracy z traumą mówią, jak przetwarzać. Nie mówią, po co i dokąd. To druga soczewka mojej pracy — terapia skoncentrowana na rozwiązaniach.
W praktyce oznacza to trzy pytania, które zadaję niezależnie od tego, którą metodą pracujemy. Po czym poznasz, że ta praca jest skończona? Co już dziś działa mimo tego, co się wydarzyło? Jaki jest najmniejszy krok, który utrzymasz przez tydzień?
Bez tego można przetwarzać w nieskończoność. Praca z traumą bez kompasu ma tendencję do stawania się stylem życia zamiast etapem. Widziałem ludzi po ośmiu latach terapii traumy, którzy potrafili opowiedzieć o sobie wszystko i nie zmienili w swoim życiu niczego.
Jak wybrać w praktyce
Rada, która brzmi wbrew tytułowi tego tekstu: nie wybieraj metody. Wybierz terapeutę.
Badania nad skutecznością psychoterapii od dziesięcioleci pokazują to samo — różnice między metodami są mniejsze niż różnice między terapeutami. Dobrze wyszkolony człowiek, który potrafi się dostroić, zrobi więcej dobrą metodą numer dwa niż ktoś niedostrojony metodą numer jeden.
Trzy pytania, które warto zadać na pierwszej rozmowie, niezależnie od tego, do kogo trafisz:
- Jakie ma pan/pani przeszkolenie w tej metodzie i czy korzysta pan/pani z superwizji? Zarówno EMDR, jak i Brainspotting mają certyfikowane ścieżki szkoleniowe. Weekendowy kurs to nie to samo.
- Co robimy, jeśli podczas sesji mnie zaleje? Odpowiedź powinna być natychmiastowa i konkretna. Jeśli jej nie ma — to jest odpowiedź.
- Po czym poznamy, że kończymy? Terapeuta, który nie potrafi opisać warunku zakończenia, nie ma planu.
Jeśli chcesz najpierw zobaczyć, jak w ogóle wygląda taka praca od środka — opisałem to szczegółowo w tekście o tym, jak wygląda terapia i po czym poznasz, że działa.
Nie musisz decydować o metodzie przed pierwszą rozmową. Szczerze mówiąc, nie powinieneś — bo ta decyzja wymaga wiedzy o twoim układzie nerwowym, której na tym etapie nikt jeszcze nie ma, łącznie z tobą.
Wystarczy jedna konsultacja, żeby ustalić, z czym mamy do czynienia i co będzie bezpieczne. Resztę da się zaplanować po niej.