Historia poniżej jest złożona z kilku rozmów z gabinetu. Szczegóły zostały zmienione, żeby nie dało się rozpoznać żadnej osoby.
Pani Ewa ma pięćdziesiąt cztery lata i od dwudziestu pięciu prowadzi księgowość w jednej firmie. W tym roku firma wprowadziła nowy system z asystentem AI. Na pierwszym szkoleniu młodszy kolega rzucił żartem: „Pani Ewo, spokojnie, jak coś, to ja pani pokażę, gdzie się klika”. Wszyscy się zaśmiali, ona też. Przez resztę szkolenia nie zadała ani jednego pytania. Wieczorem w domu otworzyła instrukcję i przez godzinę nie mogła się skupić na pierwszej stronie. „Ja chyba naprawdę już się do tego nie nadaję” – powiedziała mi na sesji.
To zdanie warto zatrzymać, bo opisuje coś innego, niż się wydaje. Pani Ewa przez ćwierć wieku nauczyła się kilku programów księgowych i kilkunastu zmian przepisów. To, co się wydarzyło na szkoleniu, nie było testem jej zdolności. Było testem tego, co dzieje się z umysłem, kiedy ktoś czuje, że jest oceniany przez pryzmat stereotypu.
Co to jest zagrożenie stereotypem
Psychologia ma na to nazwę: zagrożenie stereotypem. Chodzi o sytuację, w której człowiek wie, że o jego grupie krąży negatywna opinia, i obawia się, że swoim zachowaniem ją potwierdzi. Ta obawa sama zabiera część uwagi i pamięci roboczej. Część głowy zajmuje się zadaniem, a część pilnowaniem, czy nie wyglądam na kogoś, kto „już nie nadąża”. Wynik spada, choć umiejętności się nie zmieniły.
Ruth Lamont, Hannah Swift i Dominic Abrams zebrali 32 badania na ten temat z udziałem 3882 starszych osób. Po korekcie obliczeń opublikowanej przez autorów efekt wyniósł d = 0,32, czyli jest mały do umiarkowanego. To efekt widoczny, choć nie dramatyczny. Dwa szczegóły z tej metaanalizy są szczególnie ciekawe.
- Bardziej szkodziły aluzje do stereotypu niż suche fakty. Sugestia w rodzaju „starsze osoby zwykle mają z tym kłopot” obniżała wynik silniej niż informacja o konkretnych różnicach w badaniach. Stąd podtytuł pracy: szkodzą stereotypy, nie fakty.
- Efekt był silniejszy u kobiet.
Co dzieje się w pracy, a nie w laboratorium
Badania laboratoryjne pokazują jeden test w jednym dniu. W pracy taka sytuacja powtarza się tygodniami. Courtney von Hippel i jej zespół pytali pracowników, na ile czują się oceniani przez pryzmat wieku. U starszych pracowników takie poczucie wiązało się z mniejszym zadowoleniem z pracy, gorszym samopoczuciem w pracy i częstszą myślą o odejściu lub wcześniejszej emeryturze.
W późniejszym badaniu ten sam zespół przez pięć tygodni co tydzień pytał 280 pracowników w wieku od 18 do 66 lat o ich doświadczenia. Młodsi czuli się oceniani przez pryzmat wieku równie często jak starsi („niedoświadczony”, „niepoważny”). Różnica polegała na tym, co działo się potem. Młodsi częściej traktowali to jak wyzwanie. Starsi częściej wracali do tego myślami, a to krążenie myśli wiązało się ze spadkiem zaangażowania i myślą o odejściu.
To ważne, bo pokazuje mechanizm, na który można wpływać. Problemem nie jest sam żart kolegi. Problemem jest to, co głowa robi z nim przez następny tydzień.
Uczciwa część: wolniej nie znaczy „nie potrafię”
Nie wszystko jest stereotypem i nie byłoby w porządku to ukrywać. W metaanalizie Kubecka i współpracowników (83 wyniki, 6610 osób) starsi uczestnicy szkoleń zawodowych przeciętnie trochę słabiej opanowywali materiał i potrzebowali więcej czasu na ukończenie kursu. W prawdziwych firmach różnice były mniejsze niż w laboratorium, ale były.
To rozróżnienie jest kluczowe dla kogoś takiego jak pani Ewa. „Potrzebuję więcej czasu” to informacja, z którą da się coś zrobić. „Już się do tego nie nadaję” to wyrok, który zamyka sprawę. Zagrożenie stereotypem polega właśnie na tym, że zamienia to pierwsze zdanie w drugie. O tym, co dzieje się w układzie nerwowym w pierwszych minutach nauki czegoś nowego po pięćdziesiątce, piszę osobno w tekście o nauce po pięćdziesiątce.
Czego z tych badań nie wolno wyczytać
Średni wiek w metaanalizie Lamont wynosił prawie 70 lat. Większość badań dotyczyła pamięci i krótkich testów, a nie pracy zawodowej. Przenoszenie tych wyników na pięćdziesięciolatków w biurze jest rozsądne, ale wymaga ostrożności.
Badania nad zagrożeniem stereotypem w ogóle przeszły trudny okres. Na przykład w metaanalizie dotyczącej wyników dziewcząt z matematyki znaleziono wyraźne ślady tego, że publikowano głównie badania, w których efekt wyszedł. Efekt wieku wygląda solidniej, ale nie należy go traktować jak prawa natury.
Badania von Hippel pokazują związki, nie dowód przyczyny. Osoba, która i tak myśli o odejściu, może łatwiej zauważać komentarze o wieku.
To nie jest wezwanie do pozytywnego myślenia. Jeśli w twojej firmie naprawdę ktoś odsuwa cię od projektów ze względu na wiek, to nie jest problem w twojej głowie, tylko w firmie. Ten tekst dotyczy tego, jak nie dołożyć do tej szkody własnymi rękami.
Kompas TSR: co możesz zrobić z tym, co już masz
Wyjątki. Przypomnij sobie ostatnią rzecz, której nauczyłeś się albo nauczyłaś się po czterdziestce i która dziś wydaje się oczywista: nowy program, telefon, przepis, aplikacja do banku. Jak to wtedy wyglądało? Ile razy trzeba było wrócić do początku? Co pomogło? Zazwyczaj odpowiedź brzmi: nikt nie patrzył i był czas.
Skala. Na skali od 0 do 10, gdzie 10 oznacza „opanuję to w swoim tempie”, a 0 „nie dam rady”, gdzie jesteś dziś? Co sprawia, że to nie jest zero? Co musiałoby się wydarzyć, żeby było o jeden punkt wyżej?
Zmiana nazwy. Pani Ewa zaczęła zapisywać w notatniku nie „nie umiem”, tylko „jeszcze nie umiem, potrzebuję dwóch powtórek”. To brzmi jak drobiazg. W praktyce przesuwa sytuację z oceny siebie na plan nauki, czyli dokładnie w stronę, w której młodsi pracownicy w badaniu von Hippel radzili sobie lepiej: wyzwanie zamiast zagrożenia.
Przestrzeń bez widowni. Pierwszy kontakt z nowym narzędziem łatwiej przejść bez świadków. Kwadrans samodzielnych prób przed szkoleniem zespołowym potrafi zmienić to, jak się na tym szkoleniu czujesz.
Jeden krok na ten tydzień
Kiedy następnym razem usłyszysz w głowie „w moim wieku to już…”, dokończ zdanie inaczej: „w moim wieku potrzebuję do tego…”. Czasu, instrukcji na papierze, jednej osoby, którą mogę zapytać bez wstydu. Zapisz odpowiedź i poproś o jedną z tych rzeczy.
Kiedy warto porozmawiać z kimś więcej
Jeśli komentarze o wieku wracają do ciebie wieczorami, odbierają sen albo sprawiają, że coraz poważniej myślisz o odejściu z pracy, którą lubisz, warto to przegadać. W terapii nie szukamy winnych i nie przekonujemy cię, że „wiek to tylko liczba”. Sprawdzamy, co już umiesz, czego potrzebujesz i jaki najmniejszy krok jest realny w tym tygodniu. Prowadzę terapię online, a termin możesz zarezerwować przez stronę kontakt.
Powiązane teksty: ageizm w firmie i stopniowe przejście na emeryturę.
Źródła
- Lamont, R. A., Swift, H. J., Abrams, D. (2015). A review and meta-analysis of age-based stereotype threat: negative stereotypes, not facts, do the damage. Psychology and Aging, 30(1), 180–193. doi:10.1037/a0038586 (wraz z korektą autorów, w której efekt przeliczono na d = 0,32)
- von Hippel, C., Kalokerinos, E. K., Henry, J. D. (2013). Stereotype threat among older employees: relationship with job attitudes and turnover intentions. Psychology and Aging, 28(1), 17–27. doi:10.1037/a0029825
- von Hippel, C., Kalokerinos, E. K., Haanterä, K., Zacher, H. (2019). Age-based stereotype threat and work outcomes: stress appraisals and rumination as mediators. Psychology and Aging, 34(1), 68–84. doi:10.1037/pag0000308
- Kubeck, J. E., Delp, N. D., Haslett, T. K., McDaniel, M. A. (1996). Does job-related training performance decline with age? Psychology and Aging, 11(1), 92–107. doi:10.1037/0882-7974.11.1.92
- Flore, P. C., Wicherts, J. M. (2015). Does stereotype threat influence performance of girls in stereotyped domains? A meta-analysis. Journal of School Psychology, 53(1), 25–44. doi:10.1016/j.jsp.2014.10.002