Siedzi naprzeciwko mnie kobieta po czterdziestce, siódmy rok na swoim. Przyszła z pytaniem o sen, ale po dwudziestu minutach pada zdanie, które brzmi jak przyznanie się do czegoś wstydliwego: „ja już tego nie znoszę. A kiedyś to kochałam”. Prowadzi małą pracownię. Otworzyła ją, bo była w swoim fachu naprawdę dobra i miała dość robienia tego dla kogoś innego.
Pytam, ile godzin w ciągu dnia robi to, co kiedyś kochała. Liczy na głos. Wychodzi jej półtorej godziny. Reszta dnia to faktury, telefony, zamówienia, reklamacje, opisy do mediów społecznościowych, podatki i ustalanie, kto ma przyjść jutro.
Opis jest złożony z kilku historii, szczegóły zmienione.
Założenie, od którego to się zaczyna
Michael Gerber, autor książki o tym, dlaczego małe firmy upadają, nazwał to fatalnym założeniem: skoro rozumiesz pracę techniczną, rozumiesz firmę, która tę pracę wykonuje. Brzmi oczywiście, a jest nieprawdziwe. Pieczenie ciastek i prowadzenie ciastkarni to dwa różne zawody. Strzyżenie i prowadzenie salonu też.
Konsekwencja jest paradoksalna. Znajomość rzemiosła miała być największym atutem nowej firmy, a staje się jej obciążeniem. Gdybyś nie umiał tego zrobić sam, musiałbyś się nauczyć, jak to komuś zlecić i jak sprawdzić efekt. Skoro umiesz i robisz to lepiej niż ktokolwiek dostępny, nie oddasz tego nikomu. Zostajesz więc przy warsztacie i dokładasz sobie dwadzieścia czynności, o których wcześniej nie miałeś pojęcia.
Psychologicznie dzieje się wtedy coś dokładnie odwrotnego do zamiaru. Odchodzi się z etatu po autonomię, a dostaje się ją w wersji, której trudno udźwignąć: decydujesz o wszystkim, łącznie z tym, czego nigdy nie chciałeś robić. Praca, która była źródłem sensu, zmienia się w jedną z pozycji na liście. A ponieważ nie ma nikogo, kto powie „na dziś wystarczy”, nie ma też momentu, w którym wolno przestać.
Ważniejsze od liczby godzin okazało się co innego
Przez lata zakładano, że wypala ilość. Więcej godzin, większe ryzyko. Dane z badań nad zaangażowaniem w pracę pokazują coś innego i dla osób pracujących na swoim jest to wiadomość ważniejsza niż jakakolwiek rada o zarządzaniu czasem.
Badacze rozróżniają dwa rodzaje przywiązania do tego samego zajęcia. W wersji harmonijnej kochasz to, co robisz, praca jest ważną częścią tego, kim jesteś, ale jedną z kilku i da się ją odłożyć. W wersji obsesyjnej kochasz to samo, tylko zajęcie zajęło w tożsamości miejsce, z którego nie sposób go wyjąć, bo wisi na nim poczucie własnej wartości. Różnicy nie widać po liczbie przepracowanych godzin. Widać ją po tym, co się dzieje, kiedy trzeba przestać.
Metaanaliza obejmująca 106 prób i ponad 38 tysięcy osób zestawiła obie wersje z tymi samymi wynikami.
Harmonijna wersja wiązała się z niższym wypaleniem (−0,61) i wyższą satysfakcją z pracy (0,72). Obsesyjna szła w drugą stronę: wypalenie 0,46, wyczerpanie emocjonalne 0,31.
Najciekawsza jest jednak trzecia kolumna. Satysfakcja z życia: 0,41 przy wersji harmonijnej i 0,04, czyli praktycznie zero, przy obsesyjnej. Obsesyjne zaangażowanie potrafi dać trochę zadowolenia z samej pracy (0,14) i nie oddaje reszcie życia niczego. Rachunek jest płacony poza firmą.
Czwarta kolumna domyka obraz. To wersja obsesyjna wiązała się z liczbą godzin w tygodniu (0,27), harmonijna nie wiązała się z nią wcale. Dłuższa praca jest więc raczej objawem niż przyczyną. Potwierdza to badanie podłużne prowadzone przez pół roku w dwóch krajach: rodzaj zaangażowania przewidywał zmianę wypalenia także wtedy, gdy uwzględniono liczbę przepracowanych godzin.
Co się dzieje pomiędzy
Mechanizm, który to spina, jest dobrze opisany i banalnie prosty. Obsesyjna wersja zaangażowania przewiduje wracanie myślami do pracy wtedy, gdy się nie pracuje, i gorszą regenerację po godzinach. Harmonijna przewiduje odwrotność jednego i drugiego. Wyczerpanie nie bierze się z samego wysiłku, tylko z tego, że odpoczynek przestaje domykać dzień. Człowiek wraca rano z mniejszym zapasem niż poprzedniego dnia i tak przez miesiące. To dlatego samo pytanie „jak bardzo jesteś zmęczony” niczego nie rozstrzyga, a pytanie, co z tym zmęczeniem robi wolny weekend, rozstrzyga sporo.
Przekonanie, które przechyla szalę
W badaniu na 326 osobach prowadzących własną działalność sprawdzono, skąd bierze się jedna wersja, a skąd druga. Dobre dopasowanie do tego, co się robi, rodziło zwykle wersję harmonijną. W obsesyjną przechylało je jedno przekonanie: że ta droga „miała być”, że udana kariera to kwestia przeznaczenia.
To jest dokładnie ten mit, który Gerber próbował rozbroić. Jeśli firma jest spełnieniem powołania, każde potknięcie przestaje być informacją o rynku, a staje się informacją o tobie. Wtedy nie da się zamknąć laptopa, bo zamknięcie laptopa znaczyłoby coś o twojej wartości.
Ostatnia liczba jest najbardziej niewygodna. W badaniu obejmującym ponad siedem tysięcy pracujących profil z przewagą zaangażowania obsesyjnego okazał się najczęstszy, od 37,5 do 54,1 procent badanych w zależności od próby. Profil z wyraźną przewagą harmonijnego był najrzadszy: od 2,1 do 7,7 procent. Chroniły dwie rzeczy: oddzielanie pracy od domu oraz wsparcie ze strony organizacji. Osoba pracująca na swoim nie ma tej drugiej, bo nie ma organizacji, która mogłaby jej to wsparcie dać. Zostaje jej pierwsza.
Czego z tych liczb nie wolno wyciągnąć
To są korelacje, w większości z badań przekrojowych. Zależność równie dobrze może iść w drugą stronę: człowiek wypalony inaczej opisuje swoje zaangażowanie niż ten wypoczęty. Badania podłużne idą w stronę opisaną wyżej, ale jest ich mniej niż przekrojowych.
Podane wartości są skorygowane o błąd pomiaru. Surowe korelacje są niższe, przy wypaleniu około 0,53 i 0,46. To wciąż dużo, ale warto wiedzieć, że wykres pokazuje wartości po korekcie.
Obsesyjne zaangażowanie nie jest zaburzeniem ani wyrokiem. W tej samej metaanalizie wiązało się również z pozytywnymi emocjami i nie wiązało się z gorszymi wynikami pracy. To nie jest opis człowieka zepsutego, tylko opis kosztownego sposobu trzymania czegoś ważnego.
Z tych danych nie wynika „zamknij firmę” ani „przestań kochać to, co robisz”. Wynika coś węższego i praktyczniejszego: zmienną, na którą naprawdę masz wpływ, nie jest ilość pracy, tylko to, czy istnieje moment, w którym wolno ją odłożyć.
Dane o częstości profili pochodzą z prób pracowniczych. Nie wiadomo, jak rozkładają się u osób prowadzących jednoosobową działalność. Można podejrzewać, że gorzej, ale to podejrzenie, nie wynik.
Kompas TSR
W terapii skoncentrowanej na rozwiązaniach nie zaczynamy od pytania, co jest z tobą nie tak. Zaczynamy od tego, co już czasem działa, i od opisu stanu, do którego zmierzasz. Przy tym konkretnym problemie działa kilka pytań.
Skala zamiast diagnozy. Na skali od zera do dziesięciu, gdzie dziesięć znaczy „umiem odłożyć pracę i wrócić do niej rano”, gdzie byłeś w minionym tygodniu? A gdzie byłeś pół roku temu? Ta druga liczba jest zwykle ciekawsza od pierwszej.
Wyjątki. Kiedy ostatnio odłożyłeś coś na jutro i nic złego się nie stało? Co wtedy było inaczej? Kto o tym wiedział? Wyjątki prawie zawsze są, tylko nie są traktowane jak dane, bo nie pasują do opowieści o tym, że wszystko wisi na tobie.
Rozdzielenie ról. Wypisz, co robiłeś w minionym tygodniu, i zaznacz przy każdej pozycji, czy to musiał robić akurat ty. Nie „czy zrobiłbyś to lepiej”, bo prawie zawsze zrobiłbyś. Tylko: czy musiał to być ty. Ta lista bywa nieprzyjemna i bywa początkiem zmiany.
Preferowana przyszłość opisana przez dzień, nie przez firmę. Gerber zadaje przedsiębiorcom pytanie, jak ma wyglądać ich życie, zanim zapyta, jak ma wyglądać firma. W gabinecie brzmi to konkretniej: jak ma wyglądać twój zwykły wtorek za trzy lata? O której wstajesz, co robisz o jedenastej, z kim jesz obiad, o której przestajesz myśleć o pracy? Jeśli w tym opisie nie ma nic poza firmą, to jest pierwsza odpowiedź, nie porażka.
Sprawdzenie, gdzie faktycznie masz wpływ. Przy pracy na swoim poczucie odpowiedzialności rozlewa się daleko poza obszar realnego wpływu i to ono, a nie obciążenie, najczęściej nie daje spać.
Jeden mały krok
Przez najbliższy tydzień zapisuj codziennie jedną liczbę: godzinę, o której przestałeś myśleć o pracy. Nie tę, o której skończyłeś pracować, bo ta zwykle jest znana i zwykle niczego nie zmienia. Chodzi o moment, w którym głowa się odpięła.
Po siedmiu dniach zobaczysz dwie rzeczy. Po pierwsze, czy ta godzina w ogóle istnieje. Po drugie, czym różniły się dni, w których była wcześniej. To wystarczy, żeby mieć na czym pracować, i to jest znacznie użyteczniejsze niż postanowienie, że od poniedziałku pracujesz mniej.
Kiedy warto to omówić z kimś z zewnątrz
Sam fakt, że praca jest ważna, nie jest problemem. Warto się jednak zainteresować, jeśli od kilku miesięcy odpoczynek przestał cokolwiek zmieniać, jeśli myśl o odłożeniu pracy wywołuje niepokój, a nie ulgę, albo jeśli zaczynasz pracować bez poczucia, że komukolwiek jest to potrzebne. To są momenty, w których rozmowa z kimś spoza firmy i spoza rodziny robi więcej niż kolejna książka o produktywności.
Pracuję online, w podejściu skoncentrowanym na rozwiązaniach, czyli krótko i wokół konkretu, z którym przychodzisz. Jeśli chcesz sprawdzić, jak to wygląda w praktyce, umów się na konsultację.