Przejdź do treści
Strona główna » Schizofrenia. Co naprawdę wiadomo o rokowaniu, przemocy i życiu z diagnozą

Schizofrenia. Co naprawdę wiadomo o rokowaniu, przemocy i życiu z diagnozą

    „Lekarz powiedział słowo, którego bałam się najbardziej. Od tej pory widzę syna i myślę tylko: już nigdy nie wróci do siebie”. Tak zaczęła pierwszą rozmowę mama dwudziestodwulatka, który kilka tygodni wcześniej trafił do szpitala z pierwszym epizodem psychozy. To postać złożona z kilku historii, ze zmienionymi szczegółami. Jej lęk jest zrozumiały, ale dane mówią co innego niż obiegowe wyobrażenie: w metaanalizie 79 badań z udziałem ponad 19 tysięcy osób po pierwszym epizodzie psychozy 58% osiągało remisję, a 38% spełniało kryteria zdrowienia (Lally i wsp., 2017, British Journal of Psychiatry).

    Czym jest schizofrenia, a czym nie jest?

    Schizofrenia to przewlekłe zaburzenie, w którym zmienia się kontakt z rzeczywistością: pojawiają się urojenia, omamy, chaos w myśleniu i wycofanie z życia.

    Nie jest to „rozszczepiona osobowość” ani „kilka osób w jednej”. To popularne nieporozumienie bierze się z greckiej nazwy, a nie z obrazu choroby. Objawy dzieli się zwykle na trzy grupy:

    • wytwórcze, czyli to, co się pojawia: głosy, przekonanie, że jest się śledzonym, poczucie, że ktoś steruje myślami;
    • negatywne, czyli to, co znika: motywacja, ekspresja emocji, chęć kontaktu z ludźmi;
    • poznawcze: kłopoty z uwagą, pamięcią roboczą i planowaniem.

    Ryzyko zachorowania w ciągu życia szacuje się na około 7 osób na 1000 (McGrath i wsp., 2008). Rozpoznanie stawia psychiatra. Pojedyncze dziwne doświadczenie, na przykład usłyszenie swojego imienia przy zasypianiu, nie jest schizofrenią. Takie doznania na granicy snu bywają też częścią paraliżu sennego.

    Czy osoby ze schizofrenią są niebezpieczne?

    Zdecydowana większość osób ze schizofrenią nigdy nie stosuje przemocy, a ryzyko wyraźnie rośnie dopiero wtedy, gdy do choroby dołącza nadużywanie alkoholu lub narkotyków.

    Największa metaanaliza na ten temat objęła 20 badań i 18 423 osoby z psychozą. Bez współwystępującego uzależnienia szansa na zachowanie przemocowe była około dwukrotnie wyższa niż w populacji. Przy nadużywaniu substancji wzrastała mniej więcej ośmiokrotnie, czyli podobnie jak u osób uzależnionych bez psychozy (Fazel i wsp., 2009, PLoS Medicine). Wniosek autorów był jasny: duża część nadwyżki ryzyka wiąże się z substancjami, a nie z samą diagnozą.

    Media opisują głównie te nieliczne tragiczne zdarzenia, dlatego obraz w głowie jest przekrzywiony. W codziennej pracy znacznie częściej widzę coś odwrotnego: ludzi z diagnozą, których wykorzystano, ośmieszono albo odsunięto.

    Jakie jest rokowanie po pierwszym epizodzie psychozy?

    Rokowanie jest lepsze, niż się powszechnie uważa: po pierwszym epizodzie ponad połowa osób osiąga remisję, a mniej więcej co trzecia w pełni wraca do codziennego funkcjonowania.

    Wcześniejsza metaanaliza podawała tylko 13,5% wyzdrowień (Jääskeläinen i wsp., 2013). Różnica wynika głównie z tego, kogo badano: dawne próby mieszały osoby po pierwszym epizodzie z tymi, które chorują od lat. Badanie Lally’ego pokazało też coś ważnego dla rodzin: odsetek wyzdrowień był stabilny po pierwszych dwóch latach, czyli stopniowe pogarszanie się nie jest typowym przebiegiem.

    „Remisja” oznacza, że objawy są łagodne przez dłuższy czas. „Zdrowienie” to więcej: powrót do nauki, pracy i relacji. Oba pojęcia warto rozróżniać w rozmowach z bliskim, bo remisja jest często pierwszym, realnym celem.

    Dlaczego leczenie, także farmakologiczne, ma znaczenie?

    Leki przeciwpsychotyczne wyraźnie zmniejszają ryzyko nawrotu: w ciągu roku nawrót miało 27% osób przyjmujących lek i 64% osób, które dostały placebo.

    Te liczby pochodzą z metaanalizy 65 badań z udziałem 6493 osób (Leucht i wsp., 2012, Lancet). Leki mają działania niepożądane, takie jak senność, przyrost masy ciała czy spowolnienie, i to jest uczciwy powód do rozmowy z psychiatrą o dawce i zmianie preparatu. Nie jest to jednak powód do samodzielnego odstawienia.

    Farmakoterapia to fundament, ale nie całość. Wytyczne zalecają również terapię poznawczo-behawioralną w psychozie oraz programy dla rodzin (NICE, 2014). Z mojej perspektywy wsparcie bliskich jest jednym z najbardziej niedocenianych elementów leczenia, bo to oni pierwsi zauważają sygnały nawrotu.

    Infografika: cztery mity o schizofrenii i fakty. Rozszczepiona osobowość to mit, to zaburzenie kontaktu z rzeczywistością. Większość chorych nie stosuje przemocy, ryzyko rośnie głównie przy substancjach. Po pierwszym epizodzie 58% remisji i 38% zdrowienia. Nawrót w ciągu roku 27% z lekiem i 64% bez leku.
    Cztery najczęstsze mity o schizofrenii i to, co na ich temat mówią badania.

    Dlaczego rodziny tak długo zwlekają z szukaniem pomocy?

    Rodziny zwlekają najczęściej ze wstydu i lęku przed etykietą: łatwiej przez miesiące tłumaczyć objawy „buntem”, „lenistwem” czy „kryzysem”, niż usłyszeć słowo psychoza.

    To naturalny odruch ochronny, ale ma swoją cenę. Im dłużej psychoza pozostaje nieleczona, tym trudniej o pełny powrót do formy. Wstyd działa też u samej osoby chorującej: zaczyna wierzyć w stereotypy o sobie, przestaje szukać pracy, wycofuje się z przyjaźni. Badacze nazywają to stygmatyzacją zinternalizowaną, czyli przyjęciem cudzego wyroku za własny.

    Język ma tu znaczenie. „Osoba chorująca na schizofrenię” to coś innego niż „schizofrenik”. Podobnie jak przy depresji, o czym piszę w tekście o tym, jak mówić o chorobie, słowa mogą dodawać poczucia wpływu albo je odbierać.

    Jak rozmawiać z bliskim, który ma objawy psychozy?

    Nie kłóć się z treścią urojenia, tylko odpowiadaj na emocję, która za nim stoi, i szukaj wspólnego celu, na przykład lepszego snu czy mniejszego niepokoju.

    Przekonywanie, że „nikt cię nie śledzi”, zwykle tylko wzmacnia nieufność. Lepiej działa: „Widzę, że bardzo się boisz. To musi być wyczerpujące”. Na tej podstawie łatwiej zaproponować wizytę u lekarza, która ma pomóc w tym, co dla bliskiego realnie dokuczliwe: bezsenności, napięciu, zmęczeniu. Więcej o tym, dlaczego naciskanie odnosi odwrotny skutek, znajdziesz w tekście o namawianiu bliskiego na terapię.

    Jeśli bliski mówi o samobójstwie, nie je, nie śpi od kilku dni albo działa pod wpływem głosów, które każą mu zrobić coś groźnego, dzwoń pod 112. Większość przychodni zdrowia psychicznego i centrów zdrowia psychicznego przyjmuje bez skierowania.

    Czego z tych danych nie wolno wyciągać

    • Że każdy wyzdrowieje. 38% to dużo, ale dwie trzecie osób nie spełnia kryteriów zdrowienia. Przebieg bywa bardzo różny.
    • Że leki działają u wszystkich tak samo. 27% nawrotów mimo leczenia to też realna liczba. Część osób potrzebuje kilku prób, zanim lek zadziała.
    • Że ryzyko przemocy jest zerowe. Jest podwyższone, zwłaszcza przy nieleczonej psychozie i substancjach. Rzetelna informacja nie polega na zaprzeczaniu, tylko na właściwych proporcjach.
    • Że rodzina wywołała chorobę. Teorie o „schizofrenogennej matce” nie miały oparcia w danych. Podatność jest w dużej mierze dziedziczna, a rodzina jest raczej częścią rozwiązania.

    Kompas TSR dla bliskich

    Jako terapeuta TSR nie leczę schizofrenii farmakologicznie, ale często pracuję z rodzinami. Oto pytania, które pomagają przestać żyć wyłącznie od kryzysu do kryzysu:

    • Wyjątki: kiedy w ostatnich tygodniach był dzień choć trochę lepszy? Co go wyróżniało: sen, rytm dnia, kontakt z konkretną osobą?
    • Skala: od 0 do 10, jak bardzo dziś czujesz, że wiesz, co robić w trudnym momencie? Co dałoby jeden punkt więcej?
    • Sygnały wczesne: co zwykle pojawia się jako pierwsze przed pogorszeniem? Zapisanie tego razem z bliskim w spokojnym okresie to jeden z najcenniejszych kroków.
    • Zasoby: kto jeszcze może być w sieci wsparcia, żebyś nie została z tym sama?

    Jeden mały krok

    Napisz trzy zdania o swoim bliskim, które nie dotyczą choroby: co lubi, w czym jest dobry, co was łączy. Diagnoza ma tendencję do zasłaniania całego człowieka, a te trzy zdania pomagają go z powrotem zobaczyć. Jeśli opieka nad chorym bliskim zaczyna cię przerastać, to sygnał, że wsparcia potrzebujesz również ty. Możemy porozmawiać o tym na konsultacji online.

    Najczęstsze pytania

    Czy schizofrenia jest dziedziczna?
    W dużej mierze tak: w badaniu blisko 31 tysięcy par bliźniąt odziedziczalność oszacowano na około 79%. Geny oznaczają jednak podatność, a nie przeznaczenie. U bliźniąt jednojajowych często choruje tylko jedno.

    Czy marihuana może wywołać psychozę?
    U osób podatnych może zwiększać ryzyko. W dużym europejskim badaniu codzienne palenie silnej marihuany wiązało się z mniej więcej pięciokrotnie wyższymi szansami na zaburzenie psychotyczne.

    Czy osoba ze schizofrenią może pracować i mieć rodzinę?
    Tak, wiele osób pracuje, studiuje i tworzy związki, zwłaszcza przy wczesnym leczeniu i wsparciu bliskich. Pomaga stopniowy powrót i elastyczne warunki.

    Gdzie szukać pomocy

    W zagrożeniu życia: 112. Centrum Wsparcia dla osób w kryzysie psychicznym: 800 70 2222 (całodobowo). Telefon zaufania dla dorosłych: 116 123, dla dzieci i młodzieży: 116 111. Centra zdrowia psychicznego i poradnie zdrowia psychicznego przyjmują bez skierowania.

    Źródła

    • Lally, J. i wsp. (2017). Remission and recovery from first-episode psychosis in adults: systematic review and meta-analysis of long-term outcome studies. British Journal of Psychiatry, 211(6), 350–358. doi:10.1192/bjp.bp.117.201475
    • Jääskeläinen, E. i wsp. (2013). A systematic review and meta-analysis of recovery in schizophrenia. Schizophrenia Bulletin, 39(6), 1296–1306. doi:10.1093/schbul/sbs130
    • Fazel, S. i wsp. (2009). Schizophrenia and violence: systematic review and meta-analysis. PLoS Medicine, 6(8), e1000120. doi:10.1371/journal.pmed.1000120
    • Leucht, S. i wsp. (2012). Antipsychotic drugs versus placebo for relapse prevention in schizophrenia: a systematic review and meta-analysis. Lancet, 379(9831), 2063–2071. doi:10.1016/S0140-6736(12)60239-6
    • McGrath, J. i wsp. (2008). Schizophrenia: a concise overview of incidence, prevalence, and mortality. Epidemiologic Reviews, 30, 67–76. doi:10.1093/epirev/mxn001
    • Hilker, R. i wsp. (2018). Heritability of schizophrenia and schizophrenia spectrum based on the nationwide Danish twin register. Biological Psychiatry, 83(6), 492–498. doi:10.1016/j.biopsych.2017.08.017
    • Di Forti, M. i wsp. (2019). The contribution of cannabis use to variation in the incidence of psychotic disorder across Europe (EU-GEI). Lancet Psychiatry, 6(5), 427–436. doi:10.1016/S2215-0366(19)30048-3
    • NICE (2014). Psychosis and schizophrenia in adults: prevention and management (CG178).

    Jeśli to Twoja sytuacja

    Rozmowa zamiast kolejnego artykułu

    Czytanie pomaga zrozumieć, ale zmiana zaczyna się zwykle w rozmowie. Umów bezpłatne 15 minut i sprawdź, czy mogę pomóc. Bez zobowiązań.

    Z bazy wiedzy: Poczucie własnej wartości – kompletny przewodnik  ·  Jak zbudować pewność siebie – krok po kroku