Przynajmniej jeden epizod paraliżu sennego przeżyło 7,6% ludzi w populacji ogólnej, 28,3% studentów i 31,9% pacjentów psychiatrycznych. Tak wynika z przeglądu 35 badań obejmujących łącznie 36 533 osoby (Sharpless i Barber, 2011). To doświadczenie częste, a mimo to wiele osób latami nie mówi o nim nikomu, bo brzmi jak szaleństwo albo jak historia o duchach.
Ola ma 24 lata i pisze pracę magisterską. Od kilku tygodni zasypia po drugiej i wstaje do pracy o szóstej. Pewnej nocy budzi się, widzi swój pokój, ale nie może poruszyć ręką ani zawołać. Przy drzwiach stoi ktoś ciemny, a na klatce piersiowej czuje ciężar, jakby ktoś na niej usiadł. Po minucie wszystko mija. Na pierwszej rozmowie pyta mnie wprost: „Czy ja wariuję?”. Ola jest postacią złożoną z wielu historii, ale jej pytanie słyszę przy tym temacie najczęściej.
Czym jest paraliż senny?
Paraliż senny to krótki stan, w którym świadomość już się obudziła, a mięśnie pozostają w bezruchu typowym dla snu z marzeniami sennymi (REM).
W fazie REM mózg aktywnie śni, a napięcie mięśni szkieletowych jest niemal całkowicie wyłączone. To zabezpieczenie: dzięki niemu nie odgrywasz snów ciałem. Przy paraliżu sennym przejście między snem a czuwaniem przebiega niezgrabnie. Wracają myślenie i widzenie pokoju, a wyłącznik mięśni jeszcze działa. Oczy zwykle da się otworzyć i poruszać nimi, oddech pracuje samodzielnie, ale ręce, nogi i głos nie słuchają.
Epizod trwa zwykle od kilku sekund do kilku minut i kończy się sam. Może pojawić się przy zasypianiu albo przy budzeniu. W badaniu 348 osób, które regularnie doświadczają paraliżu i zapisywały epizody na bieżąco w domu, najwięcej z nich wypadało w ciągu pierwszych dwóch godzin po położeniu się, a nieco ponad jedna czwarta w pierwszej godzinie (Girard i Cheyne, 2006).
Dlaczego podczas paraliżu sennego widać postać w pokoju?
Postać w pokoju i ucisk na klatce to omamy, czyli fragmenty snu nałożone na obraz pokoju widzianego na jawie.
Badacze z Uniwersytetu Waterloo, analizując relacje tysięcy osób, wyodrębnili trzy powtarzające się grupy doznań (Cheyne, Rueffer i Newby-Clark, 1999):
- Intruz: poczucie czyjejś obecności, kroki, szepty, cień lub postać, silny strach.
- Ucisk: ciężar na klatce piersiowej, trudność z nabraniem powietrza, czasem ból.
- Nietypowe doznania ciała: unoszenie się, spadanie, wrażenie wyjścia z ciała, rzadziej przyjemne uniesienie.
Autorzy wiążą pierwszą grupę ze stanem czujności, w którym mózg szuka źródła zagrożenia i „dorysowuje” je z materiału sennego. Ucisk wynika z tego, że oddychasz samodzielnie, ale nie możesz świadomie nabrać głębokiego oddechu, więc odczuwasz duszność, choć tlenu ci nie brakuje.
Te same obrazy pojawiają się w wielu kulturach i od wieków dostają nadprzyrodzone imiona. W badaniu porównującym Kair i Kopenhagę prawie połowa (48%) badanych z ogółu mieszkańców Egiptu przypisywała swoje epizody dżinom, a Duńczycy rzadko szukali wyjaśnień poza snem (Jalal i wsp., 2014). Polskie „zmory” i „mary” to prawdopodobnie ta sama historia opowiadana od pokoleń.
Kto częściej doświadcza paraliżu sennego?
Paraliż senny częściej pojawia się przy niedoborze i rozregulowaniu snu, przewlekłym stresie, lęku oraz po traumie.
Przegląd systematyczny 42 badań wskazał kilka powtarzających się czynników: używanie substancji, stres i doświadczenia traumatyczne, złą jakość i rozbicie snu, objawy lękowe oraz zaburzenia psychiczne. Szczególnie często paraliż pojawiał się u osób z zespołem stresu pourazowego, a w mniejszym stopniu z zaburzeniem panicznym (Denis, French i Gregory, 2018). Wysoki odsetek u studentów dobrze pasuje do tego obrazu: sesja, nieregularne godziny, zarwane noce.
Dla psychotraumatologa ważne jest to, że po traumie paraliż bywa szczególnie przerażający. Bezruch, ciemność i obecność kogoś obcego mogą przypominać samo zdarzenie, a strach po epizodzie podkopuje sen jeszcze bardziej. Szerzej o tym, dlaczego sen po trudnych przeżyciach nie wraca sam, piszę w tekście o śnie po traumie.

Co robić w trakcie paraliżu sennego?
W trakcie epizodu najbardziej pomaga przestać walczyć z ciałem i obniżyć panikę, bo to strach wydłuża i pogarsza epizod.
Baland Jalal z Uniwersytetu Cambridge opisał paraliż jako błędne koło: zauważasz bezruch, wpadasz w panikę, pobudzenie zasila przerażające omamy, a te z kolei nasilają strach (Jalal, 2016). Zaproponował cztery kroki do wykonania w samym epizodzie:
- Nazwij to, co się dzieje. „To paraliż senny. Znam go. Jest nieprzyjemny, ale niegroźny”.
- Zdystansuj się. Powiedz sobie, że postać i ucisk to obrazy ze snu, które zaraz znikną. Nie musisz ich odpędzać.
- Przenieś uwagę do środka. Skup się na przyjemnym wspomnieniu, twarzy bliskiej osoby, słowie albo modlitwie, jeśli masz taki zwyczaj.
- Rozluźnij mięśnie. Zamiast szarpać się, pozwól ciału być ciężkim.
Tę metodę sprawdzono na razie w jednym małym badaniu pilotażowym z udziałem dziesięciu osób z narkolepsją. W grupie ćwiczącej przez osiem tygodni (sześć osób) liczba dni z paraliżem spadła o połowę, a liczba epizodów o 54%. W grupie wykonującej same głębokie oddechy (cztery osoby) takiej zmiany nie było (Jalal i wsp., 2020). To obiecujący sygnał, ale nie dowód.
Jak zmniejszyć ryzyko kolejnych epizodów?
Najwięcej robi regularny, wystarczająco długi sen i zmniejszenie lęku przed samym paraliżem.
- Stałe godziny snu i wstawania, także w weekend. Zarwane noce i odsypianie należą do najczęstszych wyzwalaczy.
- Mniej alkoholu i innych substancji wieczorem, bo rozbijają sen.
- Wieczorne wyciszenie bez przymusu. Jeśli sama relaksacja budzi w tobie niepokój, przeczytaj tekst o tym, dlaczego odpoczynek bywa alarmem.
- Nie kładź się wcześniej „na zapas” po złej nocy. Wydłużanie czasu w łóżku zwykle rozbija sen, o czym piszę w tekście o tym, co robić po nieprzespanej nocy.
- Porozmawiaj o tym z kimś bliskim. Paraliż traci część grozy, gdy przestaje być sekretem.
Kiedy paraliż senny wymaga wizyty u lekarza?
Do lekarza warto pójść, gdy epizody są częste, budzą lęk przed zaśnięciem albo towarzyszy im silna senność w ciągu dnia.
Paraliż senny bywa jednym z objawów narkolepsji, choroby neurologicznej. Sygnałem ostrzegawczym jest połączenie paraliżu z napadami nieodpartej senności w dzień oraz z nagłym osłabieniem mięśni przy śmiechu lub silnych emocjach (na przykład uginające się kolana albo opadająca szczęka). Wtedy zacznij od lekarza rodzinnego, który może skierować do neurologa lub poradni zaburzeń snu. Lekarz sprawdzi też, czy epizodów nie nasilają przyjmowane leki. Przegląd innych zaburzeń snu i tego, jak się je leczy, znajdziesz w osobnym tekście.
Pomoc terapeuty przyda się, gdy paraliż wiąże się z traumą, gdy boisz się zasypiać albo gdy unikasz snu w ciemności. Wtedy pracujemy nie tylko nad samym epizodem, ale nad lękiem, który go podtrzymuje.
Czego z tych danych nie wolno wyciągać
- Że prawie co trzeci student ma problem. Odsetki dotyczą przynajmniej jednego epizodu w całym życiu. Częsty, nawracający paraliż jest znacznie rzadszy.
- Że paraliż senny powoduje zaburzenia psychiczne albo odwrotnie. Przegląd Denisa i współpracowników opisuje związki, a nie przyczyny. Wiele badań było przekrojowych i opierało się na samoopisie.
- Że metoda czterech kroków jest sprawdzona. Badanie pilotażowe objęło dziesięć osób z narkolepsją, bez losowania na dużą skalę. Wynik warto traktować jako wskazówkę.
- Że wizja w czasie paraliżu oznacza psychozę. Omamy przy zasypianiu i budzeniu zdarzają się u zdrowych osób. Niepokojące są dopiero objawy pojawiające się także w ciągu dnia, na jawie.
Kompas TSR: jak rozmawiać ze sobą o paraliżu
Zamiast pytać tylko, skąd to się bierze, warto zapytać, co już działa.
- Skala: na ile od 0 do 10 boisz się dziś zasypiania? Co sprawiłoby, że byłoby o jeden punkt mniej?
- Wyjątki: po którym epizodzie dało się szybciej uspokoić? Co wtedy zrobiłeś albo zrobiłaś inaczej?
- Zasoby: jakie słowo, obraz lub wspomnienie najlepiej cię uspokaja? Czy możesz mieć je „pod ręką” na noc?
- Preferowana przyszłość: jak wyglądałby wieczór, w którym myśl o paraliżu nie decyduje, o której pójdziesz spać?
Jeden mały krok
Jeszcze dziś przygotuj jedno zdanie na następny epizod, na przykład „To paraliż, minie za chwilę, jestem bezpieczny”, i powtórz je kilka razy przed snem. W epizodzie nie ma czasu na wymyślanie, a gotowe zdanie przerywa pierwszą falę paniki. Jeśli chcesz sprawdzić, jak ogólnie śpisz, wypełnij kwestionariusz jakości snu PSQI.
Jeżeli paraliż wraca, a lęk przed zaśnięciem zaczyna zabierać ci noce, możemy popracować nad tym razem w terapii online. Umów się na pierwszą rozmowę.
Najczęstsze pytania
Czy paraliż senny jest niebezpieczny?
Sam epizod nie jest groźny dla życia. Oddech pracuje samodzielnie, a stan mija po kilku sekundach lub minutach. Szkodzić może przede wszystkim lęk przed kolejnymi epizodami, który psuje sen.
Czy można umrzeć podczas paraliżu sennego?
Nie. Uczucie duszności wynika z tego, że nie możesz świadomie nabrać głębokiego oddechu, a nie z braku powietrza.
Jak się wybudzić z paraliżu sennego?
Szarpanie się zwykle nasila strach. Lepiej nazwać to, co się dzieje, skupić uwagę na spokojnym obrazie i rozluźnić mięśnie, czekając, aż epizod sam się skończy.
Czy paraliż senny to objaw choroby?
Najczęściej nie. Pojedyncze epizody zdarzają się zdrowym osobom. Warto skonsultować się z lekarzem, gdy są częste albo towarzyszy im silna senność w dzień lub nagłe osłabienie mięśni przy emocjach.
Źródła
- Sharpless, B. A., Barber, J. P. (2011). Lifetime prevalence rates of sleep paralysis: a systematic review. Sleep Medicine Reviews, 15(5), 311–315. doi:10.1016/j.smrv.2011.01.007
- Denis, D., French, C. C., Gregory, A. M. (2018). A systematic review of variables associated with sleep paralysis. Sleep Medicine Reviews, 38, 141–157. doi:10.1016/j.smrv.2017.05.005
- Cheyne, J. A., Rueffer, S. D., Newby-Clark, I. R. (1999). Hypnagogic and hypnopompic hallucinations during sleep paralysis: neurological and cultural construction of the night-mare. Consciousness and Cognition, 8(3), 319–337. doi:10.1006/ccog.1999.0404
- Girard, T. A., Cheyne, J. A. (2006). Timing of spontaneous sleep-paralysis episodes. Journal of Sleep Research, 15(2), 222–229. doi:10.1111/j.1365-2869.2006.00512.x
- Jalal, B., Simons-Rudolph, J., Jalal, B., Hinton, D. E. (2014). Explanations of sleep paralysis among Egyptian college students and the general population in Egypt and Denmark. Transcultural Psychiatry, 51(2), 158–175. doi:10.1177/1363461513503378
- Jalal, B. (2016). How to make the ghosts in my bedroom disappear? Focused-attention meditation combined with muscle relaxation (MR therapy): a direct treatment intervention for sleep paralysis. Frontiers in Psychology, 7, 28. doi:10.3389/fpsyg.2016.00028
- Jalal, B., Moruzzi, L., Zangrandi, A. i wsp. (2020). Meditation-relaxation (MR therapy) for sleep paralysis: a pilot study in patients with narcolepsy. Frontiers in Neurology, 11, 922. doi:10.3389/fneur.2020.00922
