Historia poniżej jest złożona z kilku rozmów z gabinetu. Szczegóły zostały zmienione, żeby nie dało się rozpoznać żadnej osoby.
Pani Joanna ma pięćdziesiąt osiem lat. Przyszła na terapię z powodu bezsenności, ale przez pierwsze dwie sesje najczęściej powtarzało się inne zdanie: „No ale w moim wieku to już wiadomo, z górki”. Mówiła tak o kolanie, o pamięci do nazwisk, o tym, że nie zapisze się na kurs włoskiego, i o tym, że nie warto już zmieniać pracy. Nie było w tym dramatyzmu. Raczej spokojna pewność, że następne dwadzieścia lat to głównie tracenie.
Zapytałem ją, skąd to wie. Zastanowiła się i powiedziała: „Tak się mówi”. To dobra odpowiedź, bo pokazuje, skąd zwykle bierze się nasz obraz starzenia. Nie z danych o sobie, tylko z tego, co słyszymy przez całe życie, zanim jeszcze sami zaczniemy się starzeć.
Postrzeganie własnego starzenia jako zmienna zdrowotna
Badacze nazywają to subiektywnym starzeniem się albo postrzeganiem własnego starzenia. Chodzi o odpowiedź na pytania w rodzaju: czy z wiekiem jestem coraz mniej przydatny? Czy wciąż mam tyle energii co rok temu? Czy starość to głównie straty, czy także coś zyskuję?
Najsłynniejsze badanie w tej dziedzinie opublikowała w 2002 roku Becca Levy z zespołem. Przez ponad dwie dekady obserwowano 660 mieszkańców Ohio w wieku 50 lat i więcej. Osoby z bardziej pozytywnym nastawieniem do własnego starzenia żyły średnio o 7,5 roku dłużej, także po uwzględnieniu wieku, płci, sytuacji materialnej, samotności i sprawności. Ta liczba obiegła świat i do dziś pojawia się w poradnikach.
Problem polega na tym, że to jedno badanie, w jednym miejscu, z jedną próbą. Pojedyncze badania często dają efekty większe niż późniejsze podsumowania. Dlatego ważniejsze są metaanalizy.
Co mówią zebrane badania
W 2014 roku Gerben Westerhof z międzynarodowym zespołem zebrał 19 badań podłużnych, czyli takich, które mierzą nastawienie dziś, a zdrowie i przeżycie po latach. Związek był wyraźny statystycznie, ale mały.
W 2023 roku ten sam zespół powtórzył analizę na pięciokrotnie większym materiale: 107 badań, w których mediana wieku uczestników wynosiła 66 lat. Wynik okazał się bardzo podobny. Bardziej negatywne postrzeganie własnego starzenia wiązało się z gorszym zdrowiem fizycznym i psychicznym oraz krótszym życiem. Autorzy opisali ten związek jako solidny, choć niewielki.
Szerszy obraz daje przegląd E-Shien Chang i współpracowników: 422 badania z 45 krajów, łącznie ponad 7 milionów uczestników. W 95,5% z nich ageizm, czyli uprzedzenia i dyskryminacja ze względu na wiek, wiązał się z gorszym zdrowiem starszych osób. Dotyczyło to zarówno ageizmu ze strony instytucji, jak i tego przejętego do własnej głowy, takiego jak „w moim wieku to już z górki”.
Dlaczego myśl o starzeniu może mieć wpływ na zdrowie
Najprostszy mechanizm jest behawioralny. Jeśli uważam, że w moim wieku ruch, badania profilaktyczne czy nauka nowych rzeczy „i tak niewiele dadzą”, robię ich mniej. W badaniu Levy część związku tłumaczyła też wola życia: osoby z bardziej pozytywnym nastawieniem częściej mówiły, że ich życie jest pełne i warte przeżycia.
Drugi mechanizm dotyczy interpretacji. Ból kolana u osoby, która uważa starzenie za nieuchronny upadek, łatwo staje się dowodem na „to już początek końca”. U osoby z innym obrazem starzenia ten sam ból jest problemem do zdiagnozowania. Pierwsza interpretacja odbiera ruch i sen, druga prowadzi do lekarza.
Ważne jest też to, że nastawienie do starzenia da się zmieniać. W badaniu AgingPLUS 335 osób w wieku od 45 do 75 lat losowo przydzielono do czterotygodniowego programu albo do grupy porównawczej z ogólną edukacją zdrowotną. W programie uczestnicy uczyli się rozpoznawać negatywne przekonania o starzeniu i stawiać sobie małe cele związane z ruchem. Ich obraz starzenia się poprawił, a efekt w dużej części utrzymał się jeszcze po ośmiu miesiącach, choć z czasem słabł.
Czego z tych badań nie wolno wyczytać
To nie jest dowód, że „pozytywne myślenie wydłuża życie”. Prawie wszystkie te badania są obserwacyjne. Część związku może działać w drugą stronę: osoby, które już chorują albo czują się gorzej, mają z tego powodu gorszy obraz własnego starzenia. Badacze próbują to kontrolować, ale żadna metoda nie usuwa tego w pełni.
Efekt jest mały. Liczba 7,5 roku pochodzi z jednego badania. Zebrane wyniki pokazują związek realny, ale znacznie skromniejszy. Nikt nie powinien obiecywać, że zmiana nastawienia doda komuś lat życia.
Nie wolno z tego robić zarzutu. Jeśli ktoś choruje, to nie dlatego, że „źle myślał o starości”. Choroby mają swoje przyczyny, a wina to ostatnia rzecz, której potrzebuje osoba z przewlekłym bólem czy nowotworem.
Realizm to nie to samo co negatywne nastawienie. Wiek przynosi realne zmiany i ich zauważanie jest zdrowe. Problemem nie jest dostrzeganie strat, tylko przekonanie, że poza stratami nic już nie będzie.
Kompas TSR: jak pracować z własnym obrazem starzenia
Wyjątki. Pani Joanna przypomniała sobie, że w wieku pięćdziesięciu dwóch lat nauczyła się jeździć na rowerze z przerzutkami, a rok później przejechała kilkaset kilometrów szlakiem rowerowym. Zapytałem: co ta osoba wiedziała o swoim wieku, czego dzisiejsza Joanna chwilowo nie pamięta?
Preferowana przyszłość. Wyobraź sobie siebie za dwanaście lat w dobry dzień. Co robisz rano? Z kim rozmawiasz? Czego się właśnie uczysz? Po czym poznasz, że ten dzień należy do kogoś, kto się starzeje, ale nie „idzie z górki”?
Skala. Na skali od 0 do 10, gdzie 10 oznacza „moje najlepsze lata jeszcze mogą być przede mną”, gdzie jesteś? Co sprawia, że nie jesteś niżej? Czego potrzebujesz, żeby przesunąć się o pół punktu?
Dopisywanie drugiej połowy zdania. Nie chodzi o to, żeby zakazać sobie zdania „w moim wieku…”. Chodzi o dopisanie mu drugiej części: „w moim wieku boli mnie kolano, i jednocześnie wiem więcej o ludziach niż kiedykolwiek”. Obie części są prawdziwe. Pierwsza jest tylko głośniejsza.
Jeśli temat starzenia łączy się u ciebie z poczuciem, że przestajesz być komuś potrzebny, zajrzyj do tekstu o poczuciu bycia potrzebnym. A jeśli blokuje cię przed nauką czegoś nowego, pomocny może być tekst o nauce po pięćdziesiątce.
Jeden krok na ten tydzień
Przez siedem dni zapisuj każde zdanie, które zaczyna się od „w moim wieku”, twoje albo usłyszane od innych. W niedzielę policz, ile z nich mówiło o stracie, a ile o czymś, co wiek daje. Nie oceniaj wyniku. Po prostu zobacz, jakie proporcje słyszysz na co dzień.
Kiedy warto porozmawiać z kimś więcej
Jeśli myśl „to już z górki” odbiera ci sen, chęć do planów albo przeradza się w smutek, który trwa tygodniami, to sygnał, by o tym porozmawiać. W terapii nie przekonujemy, że starzenie jest wyłącznie piękne. Szukamy tego, co w twoim życiu nadal działa, i małych kroków, które da się zrobić teraz. Prowadzę terapię online, a termin rozmowy możesz zarezerwować przez stronę kontakt.
Źródła
- Levy, B. R., Slade, M. D., Kunkel, S. R., Kasl, S. V. (2002). Longevity increased by positive self-perceptions of aging. Journal of Personality and Social Psychology, 83(2), 261–270. doi:10.1037/0022-3514.83.2.261
- Westerhof, G. J., Miche, M., Brothers, A. F., Barrett, A. E., Diehl, M., Montepare, J. M., Wahl, H.-W., Wurm, S. (2014). The influence of subjective aging on health and longevity: a meta-analysis of longitudinal data. Psychology and Aging, 29(4), 793–802. doi:10.1037/a0038016
- Westerhof, G. J., Nehrkorn-Bailey, A. M., Tseng, H.-Y., Brothers, A., Siebert, J. S., Wurm, S., Wahl, H.-W., Diehl, M. (2023). Longitudinal effects of subjective aging on health and longevity: an updated meta-analysis. Psychology and Aging, 38(3), 147–166. doi:10.1037/pag0000737
- Chang, E.-S., Kannoth, S., Levy, S., Wang, S.-Y., Lee, J. E., Levy, B. R. (2020). Global reach of ageism on older persons’ health: a systematic review. PLoS ONE, 15(1), e0220857. doi:10.1371/journal.pone.0220857
- Diehl, M., Rebok, G. W., Roth, D. L., Nehrkorn-Bailey, A., Rodriguez, D., Tseng, H.-Y., Chen, D. (2023). Examining the malleability of negative views of aging, self-efficacy beliefs, and behavioral intentions in middle-aged and older adults. The Journals of Gerontology: Series B, 78(12), 2009–2020. doi:10.1093/geronb/gbad130