Poczucie własnej skuteczności. Wiarę w siebie buduje działanie, a nie odwrotnie

W metaanalizie Stajkovica i Luthansa (1998), obejmującej 114 badań i ponad 21 tysięcy osób, poczucie własnej skuteczności wiązało się z wynikami w pracy na poziomie r = 0,38. To jeden z najmocniejszych predyktorów w psychologii pracy. Piętnaście lat później Sitzmann i Yeo (2013) sprawdzili, co dzieje się w obrębie jednej osoby w czasie, i okazało się, że strzałka biegnie głównie w drugą stronę: to wcześniejsze sukcesy budują wiarę w siebie, a nie odwrotnie.

Ta różnica ma duże znaczenie praktyczne. Jeśli czekasz, aż „uwierzysz w siebie”, żeby zacząć, możesz czekać bardzo długo. Na konsultacji kobieta po awansie na stanowisko kierownicze (postać złożona z kilku historii, zmieniona tak, by nikt nie był rozpoznawalny) powiedziała: „Wiem, że umiem to robić. Tylko nie wierzę, że to cokolwiek zmieni”. Ten tekst jest o tym, że w tym zdaniu są dwa różne problemy.

Czym jest poczucie własnej skuteczności

Poczucie własnej skuteczności to przekonanie, że potrafisz wykonać konkretne działanie w konkretnej sytuacji. Pojęcie wprowadził Albert Bandura w 1977 roku.

To nie to samo co poczucie własnej wartości. Poczucie wartości dotyczy tego, czy jesteś w porządku jako człowiek. Poczucie skuteczności dotyczy tego, czy dasz radę z tym zadaniem. Można mieć stabilne poczucie wartości i niskie poczucie skuteczności w prowadzeniu trudnych rozmów, i odwrotnie. Jeśli chcesz sprawdzić, jak jest u ciebie z pierwszym, na stronie jest Profil poczucia własnej wartości.

Dlaczego „wiem, że potrafię” to za mało

Bandura rozróżniał dwa przekonania: że potrafię coś zrobić oraz że to, co zrobię, przyniesie efekt. Bezradność często wynika z braku drugiego, a nie pierwszego.

Połączenie tych dwóch przekonań daje cztery różne stany, które w gabinecie wyglądają zupełnie inaczej:

• Potrafię i to coś da: działanie, zaangażowanie, sprawczość.
• Potrafię, ale to nic nie da: frustracja, cynizm, czasem protest albo odejście. Tak brzmi zdanie z początku tekstu.
• Nie potrafię, ale innym się udaje: zawstydzenie, porównywanie się, unikanie.
• Nie potrafię i to i tak nic nie da: rezygnacja, apatia.

Ma to konsekwencje dla pomocy. Osoba z drugiej grupy nie potrzebuje treningu umiejętności ani zapewnień, że „da radę”. Potrzebuje sytuacji, w której jej działanie ma widoczny skutek. W pracy zależy to często od otoczenia, nie od niej samej. W badaniu Certes z 2025 roku (307 pracowników) jakość relacji z przełożonym statystycznie wyjaśniała około 11% różnic w ogólnym poczuciu własnej skuteczności, a najmocniej wiązało się z nim to, czy szef dostrzega potencjał pracownika.

Skąd bierze się poczucie własnej skuteczności

Bandura wskazał cztery źródła: własne doświadczenie sukcesu, obserwowanie innych, perswazję innych osób oraz to, jak odczytujesz pobudzenie swojego ciała.

1. Doświadczenie mistrzostwa. Najsilniejsze źródło. Liczy się nie wielkość sukcesu, tylko to, że możesz go przypisać sobie.
2. Doświadczenie zastępcze. Widzisz kogoś podobnego do siebie, komu się udaje. Działa tym mocniej, im bardziej ta osoba przypomina ciebie.
3. Perswazja słowna. Ktoś, komu ufasz, mówi, że dasz radę. Działa tylko wtedy, gdy podaje dowody, a nie ogólnik.
4. Stan fizjologiczny. Przyspieszone serce przed wystąpieniem możesz odczytać jako „nie nadaję się” albo jako „ciało się mobilizuje”.

Czy wiara w siebie poprawia wyniki

Wiara w siebie poprawia wyniki znacznie słabiej, niż się powszechnie sądzi. Silniejszy jest związek odwrotny: wyniki poprawiają wiarę w siebie.

Sitzmann i Yeo (2013) zebrali badania, w których te same osoby mierzono wielokrotnie. Gdy uwzględnili to, że ludzie po prostu z czasem się uczą, związek poczucia skuteczności z późniejszym wynikiem spadł praktycznie do zera (ρ = 0,06). Związek wcześniejszego wyniku z późniejszym poczuciem skuteczności pozostał wyraźny (ρ = 0,30). Wcześniej Vancouver i współpracownicy (2001) pokazali w eksperymentach, że w obrębie jednej osoby wyższa pewność siebie potrafi nawet obniżać wysiłek, bo człowiek uznaje, że „ma to w kieszeni”.

Wniosek nie jest taki, że wiara w siebie nie ma znaczenia. Wniosek jest taki, że nie da się jej zbudować afirmacjami przed działaniem. Buduje się ją działaniem, które da się sobie przypisać.

Czego z tych danych nie wolno wyciągać

Z tych badań nie wolno wyciągać wniosku, że poczucie skuteczności jest bez znaczenia ani że wystarczy „po prostu zacząć”.

• Różnice między ludźmi a zmiany u jednej osoby to dwa różne pytania. Ludzie o wyższym poczuciu skuteczności przeciętnie radzą sobie lepiej (r = 0,38). Nie znaczy to, że podniesienie twojego poczucia skuteczności w przyszłym tygodniu podniesie twoje wyniki.
• Działanie też nie zawsze wystarczy. Bandura podkreślał, że tam, gdzie wynik zależy od innych ludzi, liczy się też drugie przekonanie: że działanie ma skutek. Jeśli otoczenie systematycznie nie reaguje, sama praktyka nie odbuduje wiary w siebie.
• Raport Certes jest komercyjny i przekrojowy. Liczba 11% pochodzi z jednego pomiaru, w którym ta sama osoba oceniała szefa i siebie. To raczej górna granica związku niż miara wpływu szefa.
• Niskie poczucie skuteczności bywa objawem. Jeśli „nie dam rady” dotyczy prawie wszystkiego i trwa tygodniami, może to być element depresji, a nie cecha charakteru. Wtedy warto skonsultować się z lekarzem lub terapeutą.

Kompas TSR: jak odbudować poczucie skuteczności

Terapia skoncentrowana na rozwiązaniach pracuje dokładnie z pierwszym źródłem Bandury: szuka sukcesów, które już się wydarzyły, i pomaga przypisać je sobie.

• Pytanie o wyjątek. „Kiedy ostatnio poradziłeś sobie z czymś podobnym choć trochę lepiej, niż się spodziewałeś?” Szukaj zdarzeń małych. Duże ludzie zwykle tłumaczą szczęściem.
• Pytanie o sprawstwo. „Co wtedy zrobiłeś, że tak wyszło?” To pytanie zamienia sukces z przypadku w doświadczenie mistrzostwa.
• Skala z oznaką. „Na ile, od 0 do 10, jesteś przekonany, że poradzisz sobie z tym zadaniem? Po czym poznasz, że jesteś o punkt wyżej?” Oznaka ma być widoczna z zewnątrz, nie tylko odczuwana.
• Rozdzielenie dwóch przekonań. „Czy problemem jest to, że nie wiesz, jak to zrobić, czy to, że nie wierzysz, że to coś zmieni?” Odpowiedź decyduje o tym, czy trzeba ćwiczyć umiejętność, czy szukać miejsca, w którym twoje działanie ma skutek.

Podobne podejście do celów opisuję w tekście o wyznaczaniu celów: cel uczenia się bywa lepszy niż cel wynikowy właśnie wtedy, gdy wiary w siebie jeszcze brakuje.

Jeden mały krok

Przez najbliższy tydzień zapisuj wieczorem jedną rzecz, która ci się udała, i obok jedno zdanie: co zrobiłem, że się udało. Nie „miałem szczęście”, nie „to było łatwe”. Po tygodniu przeczytaj całą listę naraz.

Jeśli zdanie „to i tak nic nie da” towarzyszy ci od dawna, w pracy i poza nią, warto przyjrzeć się mu w rozmowie. W terapii online, którą prowadzę, praca nad poczuciem sprawczości zaczyna się zwykle od tego, co już działa, a nie od listy braków. Termin możesz zarezerwować przez stronę kontakt.

Najczęstsze pytania

Czym różni się poczucie własnej skuteczności od pewności siebie?
Pewność siebie to ogólne poczucie, że sobie poradzisz. Poczucie własnej skuteczności dotyczy konkretnego zadania lub dziedziny. Można być pewnym siebie w towarzystwie i mieć niskie poczucie skuteczności w negocjacjach.

Jak szybko można podnieść poczucie własnej skuteczności?
Ponieważ jest związane z konkretnymi doświadczeniami, często zmienia się szybciej niż ogólne poczucie własnej wartości. Kilka udanych prób w dobrze dobranym, niewielkim zadaniu potrafi wyraźnie je podnieść.

Czy zbyt wysokie poczucie skuteczności może szkodzić?
Tak. Badania Vancouvera i współpracowników pokazują, że nadmierna pewność może obniżać wysiłek. Najlepiej działa poczucie skuteczności dopasowane do faktycznych umiejętności.

Jak szef może wzmacniać poczucie skuteczności pracownika?
Nazywając konkretne rzeczy, które pracownik zrobił dobrze, dając zadania o rosnącej trudności i wyjaśniając, jaki skutek przyniosła jego praca. Ogólne „dasz radę” bez dowodów działa słabo.

Źródła

• Bandura, A. (1977). Self-efficacy: Toward a unifying theory of behavioral change. Psychological Review, 84(2), 191–215. doi:10.1037/0033-295X.84.2.191
• Stajkovic, A. D., Luthans, F. (1998). Self-efficacy and work-related performance: A meta-analysis. Psychological Bulletin, 124(2), 240–261. doi:10.1037/0033-2909.124.2.240
• Sitzmann, T., Yeo, G. (2013). A meta-analytic investigation of the within-person self-efficacy domain: Is self-efficacy a product of past performance or a driver of future performance? Personnel Psychology, 66(3), 531–568. doi:10.1111/peps.12035
• Vancouver, J. B., Thompson, C. M., Williams, A. A. (2001). The changing signs in the relationships among self-efficacy, personal goals, and performance. Journal of Applied Psychology, 86(4), 605–620. doi:10.1037/0021-9010.86.4.605
• Certes (2025). Badanie polskich menedżerów: relacja menedżer – pracownik, sprawczość, przynależność i „ciemna triada”. Raport z badania CAWI, N = 612.