Nauka samodzielnego zasypiania. Czy metoda „wypłakiwania” szkodzi dziecku i co mówią badania

Rodzice dziesięciomiesięcznego Antka przychodzą na konsultację po pół roku nocy przerywanych co dwie godziny. Syn zasypia tylko przy piersi albo na rękach, a każda próba odłożenia go do łóżeczka kończy się płaczem. Mama mówi, że chciałaby to zmienić, ale boi się, że „zostawienie dziecka z płaczem” zostawi w nim trwały ślad. (Opis jest postacią złożoną, szczegóły zmienione tak, by nikt nie był rozpoznawalny).

Ten lęk ma dobrą odpowiedź w danych. W badaniu z losowaniem, w którym 225 australijskich rodzin obserwowano przez pięć lat, dzieci, których rodzice stosowali metody nauki samodzielnego zasypiania, nie różniły się od pozostałych ani zdrowiem emocjonalnym, ani bliskością z rodzicem, ani poziomem przewlekłego stresu (Price i wsp., 2012). Poniżej wyjaśniam, co to oznacza, a czego nie oznacza, i jak wybrać metodę dopasowaną do dziecka i do rodzica.

Czym jest nauka samodzielnego zasypiania

Nauka samodzielnego zasypiania to stopniowe uczenie dziecka, żeby przechodziło od czuwania do snu bez noszenia, karmienia czy leżenia obok niego rodzica. Nie chodzi o to, żeby dziecko przestało się budzić. Każdy człowiek, także niemowlę, kilka razy w nocy przechodzi przez płytkie wybudzenia między cyklami snu. Dorosły ich nie pamięta, bo umie sam z powrotem zasnąć.

Autorki podręcznika medycyny snu dzieci, lekarki Magda Kaczor i Magdalena Szczęsna, opisują sen jako czynność jednocześnie biologiczną i nawykową. Jeśli dziecko zasypia zawsze przy piersi albo na rękach, po każdym nocnym wybudzeniu szuka tego samego warunku. Kiedy go nie ma, płacze, bo nie zna innej drogi do snu. Oceniają, że nasilone trudności z samodzielnym zasypianiem i przesypianiem nocy ma mniej więcej jedno na troje dzieci przed szóstym rokiem życia.

Czy metoda „wypłakiwania” szkodzi dziecku

W badaniach z długą obserwacją metody nauki samodzielnego zasypiania nie zostawiały szkód w rozwoju emocjonalnym ani w więzi dziecka z rodzicem. Najmocniejsze dane pochodzą z dwóch badań z losowaniem.

• Pięć lat obserwacji. W badaniu Price i wsp. (2012) rodziny siedmiomiesięcznych niemowląt z problemami ze snem losowo przydzielono do krótkiej interwencji behawioralnej albo do zwykłej opieki. Gdy dzieci miały sześć lat, nie było różnic w żadnym z mierzonych obszarów: problemach emocjonalnych i zachowania, bliskości i konfliktach z rodzicem, przewlekłym stresie, ani w nastroju i stylu wychowania matek.
• Kortyzol i przywiązanie. W badaniu Gradisara i wsp. (2016) 43 niemowlęta w wieku od 6 do 16 miesięcy przydzielono do stopniowego wygaszania, do przesuwania pory kładzenia albo do samej edukacji o śnie. Dzieci z dwóch pierwszych grup zasypiały szybciej, a poziom kortyzolu w ślinie nieco spadł zamiast wzrosnąć. Po roku nie było różnic w stylu przywiązania mierzonym klasyczną procedurą obcej sytuacji.

Przeciwnicy tych metod często powołują się na badanie Middlemiss i wsp. (2011). Dwadzieścioro pięcioro niemowląt przez pięć dni uczyło się zasypiać na oddziale szpitalnym. Trzeciego dnia dzieci już nie płakały przy zasypianiu, a ich kortyzol był nadal podwyższony. To ciekawa obserwacja, ale badanie nie miało grupy porównawczej, odbywało się w obcym, szpitalnym otoczeniu i trwało kilka dni. Nie mówi nic o tym, co dzieje się z dzieckiem po miesiącach czy latach.

Jakie są metody nauki samodzielnego zasypiania

Metod jest kilka i różnią się głównie tym, jak dużo obecności rodzica zostaje przy dziecku w trakcie zmiany. Wszystkie zaczynają się od tego samego: stałej, spokojnej rutyny przed snem i odkładania dziecka do łóżeczka sennego, ale jeszcze nieśpiącego.

• Przesuwanie pory kładzenia. Dziecko kładzie się na krótko później, gdy jest naprawdę senne, a porę przesuwa się stopniowo wcześniej. Płaczu jest najmniej, bo zasypianie przychodzi szybko.
• Obecność przy łóżeczku. Rodzic siedzi obok, nie nosi i nie karmi, a co kilka nocy przesuwa krzesło dalej, aż do drzwi. To dobry wybór dla rodziców, którzy bardzo źle znoszą płacz.
• Zaglądanie w ustalonych odstępach. Rodzic wychodzi po rutynie, a gdy dziecko protestuje, wraca na kilkanaście sekund, uspokaja głosem i znowu wychodzi. Odstępy wydłuża się według wcześniej ustalonego planu.
• Wygaszanie. Dziecko zasypia samo, a rodzic nie wchodzi, chyba że dzieje się coś niepokojącego. To metoda najszybsza i najtrudniejsza emocjonalnie dla dorosłych.
• „Przepustka” dla starszych dzieci. Od około trzeciego roku życia dziecko dostaje jeden żeton na wieczorne wyjście z łóżka (picie, toaleta, przytulenie). Gdy go nie wykorzysta, rano dostaje małą nagrodę.

Przegląd 52 badań przygotowany dla Amerykańskiej Akademii Medycyny Snu wykazał, że w 94% z nich interwencje behawioralne były skuteczne, a poprawa utrzymywała się u ponad 80% dzieci przez trzy do sześciu miesięcy (Mindell i wsp., 2006).

Od kiedy można uczyć dziecko samodzielnego zasypiania

Metody behawioralne mają sens dopiero po szóstym miesiącu życia, bo młodsze niemowlęta potrzebują karmień nocnych. Przed tym wiekiem lepiej skupić się na rytmie dnia, świetle dziennym rano i spokojnej rutynie wieczorem, bez wprowadzania wygaszania.

Liczy się też temperament dziecka. W badaniu Kahn i wsp. (2020) 91 niemowląt w wieku od 9 do 18 miesięcy przydzielono do zaglądania w odstępach albo do obecności rodzica w pokoju. Obie metody poprawiły sen i żadna nie nasiliła lęku separacyjnego, ale dzieci z wysokim lękiem separacyjnym więcej zyskiwały na metodzie, w której rodzic zostaje w pokoju.

Kiedy problem ze snem nie jest kwestią nawyku

Zanim zaczniesz uczyć dziecko zasypiania, warto wykluczyć przyczyny zdrowotne, bo żadna metoda nie pomoże dziecku, które budzi ból albo duszność. Skonsultuj się z pediatrą, jeśli dziecko chrapie lub ma przerwy w oddychaniu we śnie, często ulewa i pręży się przy karmieniu, ma zmiany skórne i świąd, słabo przybiera na wadze albo jest wyjątkowo blade i ospałe w dzień. W poradniach snu sprawdza się wtedy m.in. niedobór żelaza, refluks i alergie pokarmowe.

Autorki podręcznika zwracają uwagę, że nawet po wyleczeniu przyczyny somatycznej nawyki z miesięcy nieprzespanych nocy często zostają. Wtedy przychodzi pora na pracę nad zasypianiem.

Czego z tych danych nie wolno wyciągać

• Brak różnic w średniej to nie gwarancja dla każdego dziecka. Badania porównują grupy. Mówią, że metody nie szkodzą dzieciom przeciętnie, ale nie zastąpią uważnej obserwacji twojego dziecka.
• Uczestnicy to rodziny, które same zgłosiły problem. Większość badań prowadzono w Australii, USA i Izraelu, z rodzinami, które miały wsparcie pracowników służby zdrowia. W domu, bez tego wsparcia, konsekwencja bywa trudniejsza.
• To, że metody nie szkodzą, nie znaczy, że musisz je stosować. Wspólne spanie czy usypianie przy piersi to wybór rodziców. Problem jest wtedy, gdy obecny układ przestaje działać dla któregoś z domowników.
• Wiele badań było małych. Badanie Gradisara objęło 43 niemowlęta, a badanie kortyzolu u przeciwników metody 25. Wnioski są spójne, ale nie absolutne.

Co z rodzicem, który nie śpi od miesięcy

Przewlekły brak snu u rodzica jest równie ważnym powodem zmiany jak sen dziecka. Rodzice zgłaszający się do poradni snu są często na granicy wyczerpania, a krótkoterminowym efektem interwencji w badaniach australijskich było także zmniejszenie objawów depresji u matek. Niewyspanie zwęża cierpliwość, pogarsza relację między partnerami i odbiera radość z czasu z dzieckiem.

Najczęściej to nie metoda zawodzi, tylko konsekwencja. Jeśli rodzic po trzech nocach wraca do usypiania na rękach, dziecko uczy się, że wystarczy dłużej płakać. Dlatego wybieraj metodę, którą wytrzymasz emocjonalnie, nawet jeśli jest wolniejsza. Jeśli w waszym domu sen stał się polem sporu między partnerami albo czujesz, że napięcie i wyczerpanie zaczynają cię przerastać, warto porozmawiać o tym z terapeutą, zanim kolejne miesiące zabiorą resztę sił. O tym, co niewyspanie robi z dorosłym mózgiem, pisałem w tekście o tym, co chroni dzień po nieprzespanej nocy.

Kompas TSR: pytania dla rodziców

W terapii skoncentrowanej na rozwiązaniach zaczynamy od tego, co już działa. Te pytania możecie zadać sobie we dwoje:

• Wyjątki. Która noc w ostatnich dwóch tygodniach była choć trochę lżejsza? Co było wtedy inaczej: pora kładzenia, drzemka, kto usypiał?
• Skala. Na skali od 0 do 10, gdzie 10 to noce, które możecie znieść bez szkody dla siebie, gdzie jesteście dziś? Co byłoby jednym punktem wyżej?
• Preferowana przyszłość. Po czym rano poznacie, że noc poszła dobrze? Co zrobicie z odzyskanym wieczorem?
• Zasoby. Czego już nauczyliście dziecko z cierpliwością i konsekwencją? Co z tamtego doświadczenia przyda się teraz?

Jeden mały krok

Przez najbliższe siedem dni oddziel karmienie od samego zaśnięcia. Przesuń je na początek rutyny, przed kąpielą albo czytaniem, i odłóż dziecko do łóżeczka senne, ale jeszcze nieśpiące. Na razie przy jednej drzemce dziennie. Zapisuj, ile trwało zasypianie. To jeszcze nie metoda, to sprawdzenie, czy dziecko umie zrobić choć kawałek drogi samo.

Najczęstsze pytania

Czy płacz przy nauce zasypiania osłabi więź z dzieckiem?
W badaniach z rocznym i pięcioletnim okresem obserwacji nie stwierdzono różnic w przywiązaniu ani w bliskości dziecka z rodzicem. Więź budujecie przede wszystkim w ciągu dnia: w zabawie, karmieniu, reagowaniu na potrzeby. Wieczorna rutyna też może być pełna czułości, tylko kończy się odłożeniem dziecka do łóżeczka.

Ile trwa nauka samodzielnego zasypiania?
Przy konsekwentnym stosowaniu większość rodzin widzi poprawę w ciągu jednego do dwóch tygodni. Metody łagodniejsze, jak obecność rodzica przy łóżeczku, zwykle trwają dłużej. Po chorobie, wyjeździe czy ząbkowaniu często trzeba krótko powtórzyć plan.

Co zrobić, gdy partnerzy mają różne zdanie o metodzie?
Wybierzcie metodę, którą oboje jesteście w stanie stosować, nawet jeśli jest wolniejsza. Niekonsekwencja między rodzicami utrudnia zmianę bardziej niż wybór łagodniejszej metody. Dobrze jest też ustalić z góry, kto wstaje w które noce.

Czy można uczyć zasypiania dziecko, które śpi z nami w łóżku?
Metody behawioralne zakładają, że dziecko ma własne miejsce do spania, choć może ono stać w waszym pokoju. Jeśli wspólne spanie wam służy, nie ma powodu go zmieniać. O bezpiecznych warunkach snu niemowlęcia porozmawiaj z pediatrą.

Jeśli czujesz, że wyczerpanie, napięcie w związku albo własny lęk o dziecko zaczynają kierować waszymi wieczorami, zapraszam na konsultację online. Możemy poszukać rozwiązania, które zadziała w waszej rodzinie: umów się na rozmowę.

Źródła

• Gradisar, M., Jackson, K., Spurrier, N. J. i wsp. (2016). Behavioral interventions for infant sleep problems: A randomized controlled trial. Pediatrics, 137(6). doi:10.1542/peds.2015-1486
• Kaczor, M., Szczęsna, M. (red.) (2023). Sen i zaburzenia snu od narodzin do dorosłości. PZWL.
• Kahn, M., Juda-Hanael, M., Livne-Karp, E. i wsp. (2020). Behavioral interventions for pediatric insomnia: one treatment may not fit all. Sleep, 43(4). doi:10.1093/sleep/zsz268
• Middlemiss, W., Granger, D. A., Goldberg, W. A., Nathans, L. (2011). Asynchrony of mother-infant hypothalamic-pituitary-adrenal axis activity following extinction of infant crying responses induced during the transition to sleep. Early Human Development, 88(4), 227–232. doi:10.1016/j.earlhumdev.2011.08.010
• Mindell, J. A., Kuhn, B., Lewin, D. S. i wsp. (2006). Behavioral treatment of bedtime problems and night wakings in infants and young children. Sleep, 29(10), 1263–1276. doi:10.1093/sleep/29.10.1263
• Price, A. M. H., Wake, M., Ukoumunne, O. C., Hiscock, H. (2012). Five-year follow-up of harms and benefits of behavioral infant sleep intervention: randomized trial. Pediatrics, 130(4), 643–651. doi:10.1542/peds.2011-3467