W eksperymencie opublikowanym w „Science” 27 osobom wysoko podatnym na hipnozę zasugerowano w transie, że tydzień wcześniej obudził je w nocy głośny hałas. Po zakończeniu hipnozy 13 z nich stwierdziło, że to zdarzenie naprawdę miało miejsce (Laurence i Perry, 1983). Prawie połowa uczestników zyskała wspomnienie czegoś, co się nie wydarzyło. Tymczasem w popularnych poradnikach hipnoza wciąż bywa przedstawiana jako sposób na „fenomenalną pamięć”: odtworzenie szczegółów z dzieciństwa albo naukę setek słówek w godzinę.
Przykład złożony z kilku rozmów, zmieniony tak, by nikt nie był rozpoznawalny: student przed sesją pyta, czy nagranie z hipnozą „wgrywające” materiał w podświadomość pozwoli mu nauczyć się w tydzień tego, czego nie zdążył przez semestr. Kilka tygodni wcześniej ktoś inny pytał, czy hipnoza pomoże mu „przypomnieć sobie, co naprawdę działo się w domu, gdy miał pięć lat”. Oba pytania opierają się na tym samym przekonaniu, że w głębi umysłu leży kompletne nagranie, a trans to klucz do archiwum.
Czy hipnoza poprawia pamięć
Hipnoza nie poprawia trafności pamięci, a często zwiększa liczbę błędnych wspomnień, którym towarzyszy wysoka pewność. W klasycznym badaniu uczestnicy przez tydzień próbowali przypomnieć sobie 60 obrazków, które wcześniej oglądali. Następnie część z nich zahipnotyzowano i zachęcano do przypomnienia sobie więcej. Większość „odzyskanego” materiału okazała się błędna, a najwięcej pomyłek popełniały osoby wysoko podatne w warunkach hipnozy (Dywan i Bowers, 1983).
Ta sama badaczka zaproponowała później wyjaśnienie: hipnoza zmienia samo przeżycie przypominania. Obrazy, które pojawiają się w trakcie prób, stają się wyraźniejsze i bardziej płynne, a mózg odczytuje tę płynność jako znak, że „to naprawdę było” (Dywan, 1995). W efekcie rośnie pewność, a nie wiedza.
Czy w hipnozie można cofnąć się do dzieciństwa
Osoba „cofnięta” w hipnozie do dzieciństwa nie zaczyna myśleć ani postrzegać jak dziecko w danym wieku. Przegląd badań nad regresją wiekową nie znalazł dowodów, że w transie wracają dziecięce sposoby myślenia czy reakcji. Zachowanie osób w regresji przypominało raczej to, jak dorosły wyobraża sobie siebie jako dziecko (Nash, 1987).
Dlatego scena, w której zahipnotyzowany dorosły opowiada dziecięcym głosem o pierwszym dniu w szkole, z deszczem, kurtką z kapturem i imieniem kolegi z ławki, robi wrażenie, ale niczego nie dowodzi. Część szczegółów może być prawdziwa, część zrekonstruowana, część zasugerowana pytaniem. Bez niezależnego potwierdzenia nie da się ich od siebie oddzielić. O tym, jak różnie potwierdzają się wspomnienia pamiętane od zawsze i te „wydobywane”, piszę w tekście o fałszywych wspomnieniach w terapii.

Czy można uczyć się w hipnozie szybciej
Nie ma badań, które potwierdzałyby naukę setek słów obcego języka w godzinę dzięki hipnozie. Takie liczby krążą w poradnikach bez źródła i bez opisu, jak je zmierzono. Hipnoza nie dodaje pamięci nowej pojemności. Może natomiast pomóc w czymś skromniejszym: w wyciszeniu napięcia, które utrudnia skupienie, i w skróceniu czasu „rozkręcania się” przed nauką.
Tyle samo, a zwykle więcej, dają metody o mocnych dowodach: przerwy rozłożone w czasie, samodzielne przypominanie sobie materiału zamiast ponownego czytania i sprawdzanie się małymi testami. Mają jedną wadę, której hipnoza nie ma w reklamie: wymagają wysiłku i nie obiecują cudu w tydzień.
Dlaczego to ma znaczenie poza gabinetem
Pewność wspomnienia nie jest dowodem jego prawdziwości, a hipnoza tę rozbieżność powiększa. Dlatego w wielu systemach prawnych zeznania świadków poddanych hipnozie traktuje się z dużą ostrożnością. Ta sama zasada dotyczy codzienności: jeśli po sesji hipnozy masz nagle „jasne” wspomnienie trudnego wydarzenia, nie oznacza to, że wreszcie znasz prawdę. Oznacza, że masz obraz, który warto traktować z ciekawością i ostrożnie, zanim zaczniesz na nim budować decyzje o relacjach z bliskimi.
Czego z tych danych nie wolno wyciągać
Eksperymenty laboratoryjne dotyczą obrazków, dźwięków i zasugerowanych drobnych zdarzeń, a nie przeżyć o dużym ładunku emocjonalnym. Nie wynika z nich, że każde wspomnienie, które pojawiło się w hipnozie, jest fałszywe, ani że wszystkie trudne wspomnienia z dzieciństwa są wymyślone. Wynika z nich, że hipnoza nie jest narzędziem do rozstrzygania, co się wydarzyło. Badania z lat 80. były prowadzone na niewielkich grupach, często studentów, ale ich wnioski potwierdzały się w kolejnych pracach i są dziś głównym nurtem wiedzy o pamięci.
Kompas TSR: gdy szukasz odpowiedzi w przeszłości
W terapii skoncentrowanej na rozwiązaniach przeszłość jest ważna, ale nie musi być w całości odtworzona, żeby teraźniejszość mogła się zmienić. Zamiast pytać „co dokładnie się wtedy stało”, możesz zapytać:
- Cel: co by się zmieniło w twoim życiu, gdybyś miał tę wiedzę? Czy tę zmianę da się zacząć bez niej?
- Wyjątki: kiedy ostatnio przeszłość mniej ci ciążyła? Co wtedy było inne?
- Zasoby: co pomogło ci przetrwać to, co pamiętasz na pewno?
- Skala: jak bardzo, od 0 do 10, potrzebujesz pewności co do szczegółów, żeby iść dalej?
Jeden mały krok
Jeśli uczysz się do egzaminu, zamknij notatki na dziesięć minut i zapisz z pamięci wszystko, co wiesz z jednego rozdziału. Potem porównaj z materiałem. To ćwiczenie przypominania daje więcej niż godzina bezrefleksyjnego słuchania nagrań, także tych z hipnozą.
Przeczytaj też: hipnoza: mity i fakty oraz hipnoterapia: kiedy ma dowody.
Najczęstsze pytania
Czy w hipnozie pamiętam wszystko, co się działo podczas sesji?
Zwykle tak. Niepamięć po hipnozie występuje rzadziej, niż pokazują filmy, i częściej wtedy, gdy ktoś ją zasugerował.
Czy hipnoza pomoże mi sobie przypomnieć, gdzie coś położyłem?
Może pomóc się uspokoić, a spokój ułatwia przeszukanie pamięci. Nie daje jednak pewności, że wspomnienie, które się pojawi, będzie trafne.
Czy nagrania do nauki „przez podświadomość” działają?
Nie ma wiarygodnych dowodów, że materiał odsłuchany w transie lub w tle zapamiętuje się lepiej niż przy aktywnej nauce.
Czy hipnoza jest stosowana w pracy z traumą?
Bywa elementem stabilizacji i pracy z napięciem, ale nie służy do „wydobywania” zapomnianych zdarzeń. Dobra praca z traumą zaczyna się od bezpieczeństwa w teraźniejszości.
Kiedy przeszłość nie daje spokoju
Jeśli wracają do ciebie fragmenty wspomnień, które niepokoją, nie musisz rozstrzygać ich sam ani szukać metody, która „wszystko odblokuje”. W terapii online pracuję z dorosłymi z perspektywy psychotraumatologii i w podejściu skoncentrowanym na rozwiązaniach, ostrożnie i we własnym tempie osoby. Umów konsultację.
Źródła
- Dywan, J. (1995). The illusion of familiarity: An alternative to the report-criterion account of hypnotic recall. International Journal of Clinical and Experimental Hypnosis, 43(2), 194–211. doi:10.1080/00207149508409961
- Dywan, J., Bowers, K. (1983). The use of hypnosis to enhance recall. Science, 222(4620), 184–185. doi:10.1126/science.6623071
- Laurence, J. R., Perry, C. (1983). Hypnotically created memory among highly hypnotizable subjects. Science, 222(4623), 523–524. doi:10.1126/science.6623094
- Nash, M. (1987). What, if anything, is regressed about hypnotic age regression? A review of the empirical literature. Psychological Bulletin, 102(1), 42–52. doi:10.1037/0033-2909.102.1.42
