„Nie boję się własnej śmierci. Boję się, co będzie z Kubą dzień później”. Sześćdziesięciosiedmioletnia mama trzydziestoletniego syna z niepełnosprawnością intelektualną powiedziała to na pierwszej rozmowie, a potem przez kilka minut nie mogła mówić dalej. To postać złożona z kilku historii, ze zmienionymi szczegółami. Ten lęk ma jednak konkretne lekarstwo, które rzadko się stosuje: plan. W badaniu 48 rodzin starzejących się opiekunów te, które przeszły program planowania przyszłości, częściej podejmowały konkretne kroki, odczuwały mniejsze obciążenie, a ich dorosłe dzieci częściej same dokonywały codziennych wyborów (Heller i Caldwell, 2006).
Skąd bierze się lęk „co będzie, gdy mnie zabraknie”?
Ten lęk bierze się z tego, że przez dziesięciolecia to rodzic był głównym, a często jedynym oparciem dorosłego dziecka, a z wiekiem coraz wyraźniej widać, że nie będzie nim zawsze.
Rodzice osób z niepełnosprawnością często opisują swoją rolę jako rodzicielstwo bez końca. Kiedy rówieśnicy pomagają już tylko przy wnukach, oni dalej organizują terapie, transport, wizyty u lekarzy i czas wolny. Do tego dochodzi starzenie się własnego ciała. Pierwsza poważna choroba rodzica często jest momentem, w którym pytanie o przyszłość przestaje być teoretyczne.
Badania jakościowe z różnych krajów powtarzają ten sam obraz: większość rodziców wie, że powinna zaplanować przyszłość, ale nie ma ustalonego planu. Australijscy badacze nazwali to trafnie „planowaniem planowania” (Walker i Hutchinson, 2019).
Jaką rolę odgrywa w tym wstyd?
Wielu rodziców nosi wstyd, który nie jest ich: wynika z uprzedzeń otoczenia wobec niepełnosprawności, a mimo to sprawia, że trudniej prosić o pomoc i dzielić się obawami.
Psychologowie mówią o piętnie skojarzonym. Rodzic przejmuje część stygmatu, który spotyka jego dziecko: wstydzi się reakcji ludzi w sklepie, unika spotkań rodzinnych, ma poczucie, że musi stale udowadniać, że „daje radę”. W badaniach nad rodzicami dzieci w spektrum autyzmu takie zinternalizowane piętno wiązało się z większym obciążeniem i gorszym samopoczuciem (Mak i Kwok, 2010).
Starsze pokolenie rodziców pamięta jeszcze czasy, kiedy po porodzie słyszało od lekarza, że dziecko „bez sensu zabierać do domu”. Takie zdania zostają na lata. W praktyce wstyd blokuje planowanie, bo planowanie wymaga mówienia o trudnych rzeczach: z rodzeństwem, z urzędami, z innymi rodzicami.
Dlaczego tak trudno zacząć planować?
Planowanie przyszłości oznacza wyobrażenie sobie własnej nieobecności i oddanie części kontroli innym, a to dla rodzica, który przez lata wszystko trzymał w rękach, jest bardzo bolesne.
Rodzice wymieniają kilka barier: brak zaufania do instytucji, brak wiedzy o możliwościach, poczucie, że nikt nie zajmie się dzieckiem tak dobrze, oraz wzajemną zależność. Bywa też tak, że dorosłe dziecko jest dla starzejącego się rodzica ważnym towarzystwem i pomocą. Wyprowadzka oznaczałaby samotność obu stron.
Jest w tym też pułapka nadopiekuńczości. Im dłużej rodzic robi wszystko za dziecko, tym trudniej wyobrazić sobie, że ktokolwiek inny da radę. Podobny mechanizm opisuję w tekście o wyręczaniu bliskiej osoby w chorobie.

Od czego zacząć plan na przyszłość dorosłego dziecka?
Najlepiej zacząć od rozmowy w rodzinie i od jednego obszaru, na przykład samodzielności w codziennych czynnościach albo spisania ważnych informacji, a nie od próby ułożenia wszystkiego naraz.
- Rozmowa w rodzinie. Rodzeństwo często domyśla się, że kiedyś „to na nich spadnie”, ale nikt o tym nie mówi. Zapytaj, co są gotowi wziąć na siebie, a czego nie.
- Samodzielność ćwiczona dziś. Zakupy, przejazdy, gotowanie prostych posiłków, zarządzanie kieszonkowym. Każda umiejętność to mniejsza zależność od jednej osoby.
- Sieć ludzi. Przyjaciele, organizacje, warsztaty terapii zajęciowej, środowiskowe domy samopomocy. Celem jest kilka osób, które znają twoje dziecko, a nie jeden następca.
- Mieszkanie. Mieszkania treningowe i wspomagane pozwalają sprawdzić samodzielne życie za życia rodzica, kiedy wciąż można wspierać i korygować.
- Sprawy prawne i finansowe. Testament, zabezpieczenie środków, kwestie opieki prawnej. Warto porozmawiać z prawnikiem lub notariuszem, który zna te sprawy.
- List o tym, jak pomagać. Co lubi, czego się boi, jak się uspokaja, jakie leki przyjmuje, kto jest ważny. Pisany razem z dzieckiem, na tyle, na ile to możliwe.
W badaniu Heller i Caldwell to właśnie list intencyjny, kroki w sprawie mieszkania i zabezpieczenie finansowe najczęściej udawało się zrealizować rodzinom, które miały wsparcie grupy.
Jak zadbać o siebie jako rodzic-opiekun?
Rodzic, który zadba o siebie, dłużej i spokojniej wspiera swoje dziecko, dlatego odpoczynek i pomoc dla siebie nie są egoizmem, tylko częścią planu.
Opieka prowadzona przez lata potrafi przykryć własne potrzeby. Pomaga opieka wytchnieniowa, czas z innymi rodzicami w podobnej sytuacji i rozmowa z kimś, kto nie będzie oceniał. Wiele osób ma też trudność z proszeniem o pomoc, o czym piszę w tekście o proszeniu o pomoc.
Czego z tych danych nie wolno wyciągać
- Że jeden program rozwiąże sprawę. Badanie Heller i Caldwell objęło 48 rodzin w USA, bez pełnego losowania. To obiecujący, ale mały dowód.
- Że każdy rodzic powinien dążyć do wyprowadzki dziecka. Najlepsze rozwiązanie zależy od potrzeb i woli dorosłego dziecka oraz od dostępnych usług.
- Że wstyd rodzica to jego słabość. Piętno skojarzone jest odpowiedzią na realne uprzedzenia otoczenia, a nie dowodem, że coś jest z rodzicem nie tak.
- Że rozwiązania z innych krajów działają tak samo w Polsce. Dostępność mieszkań wspomaganych i usług bardzo się różni między gminami.
Kompas TSR: pytania na trudne wieczory
- Wyjątki: kiedy twoje dziecko poradziło sobie bez ciebie lepiej, niż się spodziewałeś? Co wtedy pomogło?
- Skala: od 0 do 10, na ile czujesz dziś, że przyszłość dziecka jest zabezpieczona? Co byłoby pierwszym znakiem, że jest o punkt lepiej?
- Zasoby: kto poza tobą zna twoje dziecko na tyle, żeby mogło na nim polegać?
- Preferowana przyszłość: jak wygląda zwykły wtorek twojego dziecka za dziesięć lat w wersji, w której możesz spokojnie zasypiać?
Jeden mały krok
Zacznij list o tym, jak pomagać twojemu dziecku. Dziś tylko jedna strona: trzy rzeczy, które lubi, trzy, które go uspokajają, i trzy osoby, do których można zadzwonić. Taki dokument przyda się również przy nagłym pobycie w szpitalu. Jeśli lęk o przyszłość zabiera ci sen albo czujesz, że opieka cię przerasta, możemy o tym porozmawiać. Umów konsultację online.
Najczęstsze pytania
W jakim wieku dziecka zacząć planować przyszłość?
Najlepiej, kiedy dziecko wchodzi w dorosłość, a rodzice są jeszcze w pełni sił. Każdy moment jest jednak lepszy niż planowanie w kryzysie.
Czy rodzeństwo ma obowiązek przejąć opiekę?
Warto o tym rozmawiać otwarcie, a nie zakładać. Wiele osób chętnie pomaga, ale nie jest w stanie przejąć całej opieki. Plan powinien uwzględniać ich możliwości.
Gdzie szukać informacji o mieszkaniach wspomaganych?
W miejskim lub gminnym ośrodku pomocy społecznej, w powiatowym centrum pomocy rodzinie i w organizacjach działających na rzecz osób z niepełnosprawnością intelektualną.
Źródła
- Heller, T., Caldwell, J. (2006). Supporting aging caregivers and adults with developmental disabilities in future planning. Mental Retardation, 44(3), 189–202. doi:10.1352/0047-6765(2006)44[189:SACAAW]2.0.CO;2
- Walker, R., Hutchinson, C. (2019). Care-giving dynamics and futures planning among ageing parents of adult offspring with intellectual disability. Ageing & Society, 39(7).
- Mak, W. W. S., Kwok, Y. T. Y. (2010). Internalization of stigma for parents of children with autism spectrum disorder in Hong Kong. Social Science & Medicine, 70(12), 2045–2051. doi:10.1016/j.socscimed.2010.02.023
