Przejdź do treści
Strona główna » „Co będzie, gdy mnie zabraknie?” Rodzic dorosłego dziecka z niepełnosprawnością: lęk, wstyd i plan

„Co będzie, gdy mnie zabraknie?” Rodzic dorosłego dziecka z niepełnosprawnością: lęk, wstyd i plan

    „Nie boję się własnej śmierci. Boję się, co będzie z Kubą dzień później”. Sześćdziesięciosiedmioletnia mama trzydziestoletniego syna z niepełnosprawnością intelektualną powiedziała to na pierwszej rozmowie, a potem przez kilka minut nie mogła mówić dalej. To postać złożona z kilku historii, ze zmienionymi szczegółami. Ten lęk ma jednak konkretne lekarstwo, które rzadko się stosuje: plan. W badaniu 48 rodzin starzejących się opiekunów te, które przeszły program planowania przyszłości, częściej podejmowały konkretne kroki, odczuwały mniejsze obciążenie, a ich dorosłe dzieci częściej same dokonywały codziennych wyborów (Heller i Caldwell, 2006).

    Skąd bierze się lęk „co będzie, gdy mnie zabraknie”?

    Ten lęk bierze się z tego, że przez dziesięciolecia to rodzic był głównym, a często jedynym oparciem dorosłego dziecka, a z wiekiem coraz wyraźniej widać, że nie będzie nim zawsze.

    Rodzice osób z niepełnosprawnością często opisują swoją rolę jako rodzicielstwo bez końca. Kiedy rówieśnicy pomagają już tylko przy wnukach, oni dalej organizują terapie, transport, wizyty u lekarzy i czas wolny. Do tego dochodzi starzenie się własnego ciała. Pierwsza poważna choroba rodzica często jest momentem, w którym pytanie o przyszłość przestaje być teoretyczne.

    Badania jakościowe z różnych krajów powtarzają ten sam obraz: większość rodziców wie, że powinna zaplanować przyszłość, ale nie ma ustalonego planu. Australijscy badacze nazwali to trafnie „planowaniem planowania” (Walker i Hutchinson, 2019).

    Jaką rolę odgrywa w tym wstyd?

    Wielu rodziców nosi wstyd, który nie jest ich: wynika z uprzedzeń otoczenia wobec niepełnosprawności, a mimo to sprawia, że trudniej prosić o pomoc i dzielić się obawami.

    Psychologowie mówią o piętnie skojarzonym. Rodzic przejmuje część stygmatu, który spotyka jego dziecko: wstydzi się reakcji ludzi w sklepie, unika spotkań rodzinnych, ma poczucie, że musi stale udowadniać, że „daje radę”. W badaniach nad rodzicami dzieci w spektrum autyzmu takie zinternalizowane piętno wiązało się z większym obciążeniem i gorszym samopoczuciem (Mak i Kwok, 2010).

    Starsze pokolenie rodziców pamięta jeszcze czasy, kiedy po porodzie słyszało od lekarza, że dziecko „bez sensu zabierać do domu”. Takie zdania zostają na lata. W praktyce wstyd blokuje planowanie, bo planowanie wymaga mówienia o trudnych rzeczach: z rodzeństwem, z urzędami, z innymi rodzicami.

    Dlaczego tak trudno zacząć planować?

    Planowanie przyszłości oznacza wyobrażenie sobie własnej nieobecności i oddanie części kontroli innym, a to dla rodzica, który przez lata wszystko trzymał w rękach, jest bardzo bolesne.

    Rodzice wymieniają kilka barier: brak zaufania do instytucji, brak wiedzy o możliwościach, poczucie, że nikt nie zajmie się dzieckiem tak dobrze, oraz wzajemną zależność. Bywa też tak, że dorosłe dziecko jest dla starzejącego się rodzica ważnym towarzystwem i pomocą. Wyprowadzka oznaczałaby samotność obu stron.

    Jest w tym też pułapka nadopiekuńczości. Im dłużej rodzic robi wszystko za dziecko, tym trudniej wyobrazić sobie, że ktokolwiek inny da radę. Podobny mechanizm opisuję w tekście o wyręczaniu bliskiej osoby w chorobie.

    Infografika: plan na czas, gdy rodzica zabraknie. Sześć kroków: rozmowa w rodzinie także z rodzeństwem, samodzielność ćwiczona już dziś, sieć ludzi zamiast jednej osoby, mieszkanie treningowe lub wspomagane, sprawy prawne i finanse, list o tym, jak pomagać, pisany razem z dzieckiem. Wstyd narzucony z zewnątrz nie jest twój.
    Sześć obszarów planu. Nie trzeba zaczynać od wszystkich naraz.

    Od czego zacząć plan na przyszłość dorosłego dziecka?

    Najlepiej zacząć od rozmowy w rodzinie i od jednego obszaru, na przykład samodzielności w codziennych czynnościach albo spisania ważnych informacji, a nie od próby ułożenia wszystkiego naraz.

    1. Rozmowa w rodzinie. Rodzeństwo często domyśla się, że kiedyś „to na nich spadnie”, ale nikt o tym nie mówi. Zapytaj, co są gotowi wziąć na siebie, a czego nie.
    2. Samodzielność ćwiczona dziś. Zakupy, przejazdy, gotowanie prostych posiłków, zarządzanie kieszonkowym. Każda umiejętność to mniejsza zależność od jednej osoby.
    3. Sieć ludzi. Przyjaciele, organizacje, warsztaty terapii zajęciowej, środowiskowe domy samopomocy. Celem jest kilka osób, które znają twoje dziecko, a nie jeden następca.
    4. Mieszkanie. Mieszkania treningowe i wspomagane pozwalają sprawdzić samodzielne życie za życia rodzica, kiedy wciąż można wspierać i korygować.
    5. Sprawy prawne i finansowe. Testament, zabezpieczenie środków, kwestie opieki prawnej. Warto porozmawiać z prawnikiem lub notariuszem, który zna te sprawy.
    6. List o tym, jak pomagać. Co lubi, czego się boi, jak się uspokaja, jakie leki przyjmuje, kto jest ważny. Pisany razem z dzieckiem, na tyle, na ile to możliwe.

    W badaniu Heller i Caldwell to właśnie list intencyjny, kroki w sprawie mieszkania i zabezpieczenie finansowe najczęściej udawało się zrealizować rodzinom, które miały wsparcie grupy.

    Jak zadbać o siebie jako rodzic-opiekun?

    Rodzic, który zadba o siebie, dłużej i spokojniej wspiera swoje dziecko, dlatego odpoczynek i pomoc dla siebie nie są egoizmem, tylko częścią planu.

    Opieka prowadzona przez lata potrafi przykryć własne potrzeby. Pomaga opieka wytchnieniowa, czas z innymi rodzicami w podobnej sytuacji i rozmowa z kimś, kto nie będzie oceniał. Wiele osób ma też trudność z proszeniem o pomoc, o czym piszę w tekście o proszeniu o pomoc.

    Czego z tych danych nie wolno wyciągać

    • Że jeden program rozwiąże sprawę. Badanie Heller i Caldwell objęło 48 rodzin w USA, bez pełnego losowania. To obiecujący, ale mały dowód.
    • Że każdy rodzic powinien dążyć do wyprowadzki dziecka. Najlepsze rozwiązanie zależy od potrzeb i woli dorosłego dziecka oraz od dostępnych usług.
    • Że wstyd rodzica to jego słabość. Piętno skojarzone jest odpowiedzią na realne uprzedzenia otoczenia, a nie dowodem, że coś jest z rodzicem nie tak.
    • Że rozwiązania z innych krajów działają tak samo w Polsce. Dostępność mieszkań wspomaganych i usług bardzo się różni między gminami.

    Kompas TSR: pytania na trudne wieczory

    • Wyjątki: kiedy twoje dziecko poradziło sobie bez ciebie lepiej, niż się spodziewałeś? Co wtedy pomogło?
    • Skala: od 0 do 10, na ile czujesz dziś, że przyszłość dziecka jest zabezpieczona? Co byłoby pierwszym znakiem, że jest o punkt lepiej?
    • Zasoby: kto poza tobą zna twoje dziecko na tyle, żeby mogło na nim polegać?
    • Preferowana przyszłość: jak wygląda zwykły wtorek twojego dziecka za dziesięć lat w wersji, w której możesz spokojnie zasypiać?

    Jeden mały krok

    Zacznij list o tym, jak pomagać twojemu dziecku. Dziś tylko jedna strona: trzy rzeczy, które lubi, trzy, które go uspokajają, i trzy osoby, do których można zadzwonić. Taki dokument przyda się również przy nagłym pobycie w szpitalu. Jeśli lęk o przyszłość zabiera ci sen albo czujesz, że opieka cię przerasta, możemy o tym porozmawiać. Umów konsultację online.

    Najczęstsze pytania

    W jakim wieku dziecka zacząć planować przyszłość?
    Najlepiej, kiedy dziecko wchodzi w dorosłość, a rodzice są jeszcze w pełni sił. Każdy moment jest jednak lepszy niż planowanie w kryzysie.

    Czy rodzeństwo ma obowiązek przejąć opiekę?
    Warto o tym rozmawiać otwarcie, a nie zakładać. Wiele osób chętnie pomaga, ale nie jest w stanie przejąć całej opieki. Plan powinien uwzględniać ich możliwości.

    Gdzie szukać informacji o mieszkaniach wspomaganych?
    W miejskim lub gminnym ośrodku pomocy społecznej, w powiatowym centrum pomocy rodzinie i w organizacjach działających na rzecz osób z niepełnosprawnością intelektualną.

    Źródła

    • Heller, T., Caldwell, J. (2006). Supporting aging caregivers and adults with developmental disabilities in future planning. Mental Retardation, 44(3), 189–202. doi:10.1352/0047-6765(2006)44[189:SACAAW]2.0.CO;2
    • Walker, R., Hutchinson, C. (2019). Care-giving dynamics and futures planning among ageing parents of adult offspring with intellectual disability. Ageing & Society, 39(7).
    • Mak, W. W. S., Kwok, Y. T. Y. (2010). Internalization of stigma for parents of children with autism spectrum disorder in Hong Kong. Social Science & Medicine, 70(12), 2045–2051. doi:10.1016/j.socscimed.2010.02.023

    Jeśli to Twoja sytuacja

    Rozmowa zamiast kolejnego artykułu

    Czytanie pomaga zrozumieć, ale zmiana zaczyna się zwykle w rozmowie. Umów bezpłatne 15 minut i sprawdź, czy mogę pomóc. Bez zobowiązań.

    Z bazy wiedzy: Poczucie własnej wartości – kompletny przewodnik  ·  Jak zbudować pewność siebie – krok po kroku