Przykłady kliniczne w tym tekście to postaci złożone z wielu historii, zmienione tak, by nikt nie był rozpoznawalny.
Po zamachu na maratonie w Bostonie przebadano 4675 dorosłych Amerykanów. Osoby, które przez tydzień po zamachu śledziły relacje przez sześć godzin dziennie lub dłużej, miały więcej objawów ostrego stresu niż osoby, które były na miejscu wybuchów (Holman, Garfin i Silver, 2014). Zagrożenie fizyczne było większe po stronie tych drugich. Reakcja była większa po stronie tych pierwszych.
To jest najkrótszy argument za tym, że pytanie „czy moje zagrożenie jest realne” rzadko rozstrzyga cokolwiek w głowie.
Czy mój lęk jest uzasadniony
To pytanie zwykle nie ma użytecznej odpowiedzi, bo ciało nie reaguje na zdarzenia, tylko na to, jak je rozumiesz.
Zadawane w głowie, prowadzi do pętli. Jeśli odpowiesz „tak, uzasadniony”, lęk rośnie. Jeśli odpowiesz „nie, przesadzam”, dokładasz do niego wstyd i zwykle zaraz znajdujesz kontrargument. Ludzie potrafią spędzić lata na rozstrzyganiu tego sporu z samym sobą i nie zbliżyć się do wyjścia.
Co socjologia nazywa definicją sytuacji
Definicja sytuacji to wspólne wyobrażenie o tym, co się dzieje, uznane w grupie za oczywiste i traktowane jak opis świata.
Klasyczne sformułowanie pochodzi od Williama I. Thomasa i Dorothy S. Thomas z 1928 roku: jeśli ludzie uznają sytuacje za realne, stają się one realne w swoich następstwach. Socjologia konfliktów etnicznych korzysta z tego od dekad. Lech Nijakowski przypomina, że dla badacza przemocy zbiorowej nie jest najważniejsze, czy dana grupa była naprawdę zagrożona. Najważniejsze jest to, w co uwierzyła – bo to ta wiara, nie rzeczywistość, uruchamiała mobilizację, czujność i ciosy wyprzedzające.
W gabinecie wygląda to tak samo, tylko w mniejszej skali. Człowiek, który wyrósł w domu z nieprzewidywalnym rodzicem, nosi definicję sytuacji brzmiącą „cisza zapowiada awanturę”. Dwadzieścia lat później cichy partner uruchamia pełną reakcję alarmową, choć w pokoju nie dzieje się nic.
Skąd bierzesz swoją definicję sytuacji
Z trzech źródeł: z własnej historii, z grupy, w której żyjesz, i z tego, co codziennie czytasz.
Żródło medialne jest najmniej oczywiste i najlepiej zbadane. Dane z Bostonu pokazują, że wielogodzinne śledzenie relacji potrafi dać więcej objawów stresu niż obecność na miejscu zdarzenia. Pisałem o tym mechanizmie także przy okazji rozmowy z dzieckiem o atakach w szkołach: dziecko, które nie chce iść w poniedziałek do szkoły, zwykle nie reaguje na zdarzenie, tylko na jego obraz powtórzony piętnasty raz.
Żródło grupowe widzi się najtrudniej, bo definicja sytuacji podzielana przez wszystkich wokół ciebie nie wygląda jak interpretacja. Wygląda jak zdrowy rozsądek.
Trzy pytania, które działają lepiej niż „czy to realne”
Zamiast rozstrzygać prawdziwość zagrożenia, warto sprawdzić jego kształt. Te trzy pytania robią to szybko.
- Skąd dokładnie to wiem? Z własnego doświadczenia z tą osobą i w tym miejscu, czy z opowieści, nagłówków i wcześniejszego życia?
- Co dokładnie miałoby się stać i jak często to się zdarzało? Lęk operuje obrazem, nie przebiegiem. Rozpisanie przebiegu zwykle odbiera mu połowę siły.
- Co bym zrobił, gdyby to się jednak zdarzyło? To pytanie przesuwa uwagę z prawdopodobieństwa na sprawstwo, a sprawstwo jest tym, co realnie obniża napięcie.
Trzecie pytanie bywa najważniejsze. W badaniach nad traumą to nie obiektywna groza zdarzenia najlepiej przewiduje późniejsze objawy, tylko poczucie, że dawało się cokolwiek zrobić.
Czego z tych danych nie wolno wyciągać
Badanie bostońskie jest korelacyjne. Część związku na pewno biegnie w drugą stronę: osoby bardziej zaniepokojone częściej sięgają po kolejne relacje. Autorzy kontrolowali wcześniejszy stan zdrowia psychicznego, co osłabia ten zarzut, ale go nie usuwa.
Ostry stres to nie PTSD. Objawy mierzone kilka tygodni po zdarzeniu u większości osób mijają i nie przewidują jednoznacznie zaburzenia.
I najważniejsze: z tego, że lęk reaguje na znaczenie, nie wynika, że zagrożenia nie istnieją. Czasem definicja sytuacji jest po prostu trafna. Człowiek, który boi się wracającego wieczorem partnera, nie ma problemu z interpretacją. Ma problem z partnerem. Praca nad znaczeniem ma sens dopiero wtedy, gdy bezpieczeństwo fizyczne jest zapewnione.
Kompas TSR
- Skala. Na ile od 0 do 10 twoja dzisiejsza czujność pasuje do tego, co faktycznie dzieje się wokół ciebie? Co sprawia, że to akurat tyle, a nie mniej?
- Wyjątki. Kiedy ostatnio ta sama sytuacja nie uruchomiła alarmu? Co było wtedy inaczej: pora dnia, sen, obecność kogoś, ilość przeczytanych wiadomości?
- Preferowana przyszłość. Gdyby twoja czujność była dokładnie na miarę sytuacji, co robiłbyś jutro, czego dziś nie robisz?
- Zasoby. Kto w twoim otoczeniu ma inną definicję tej samej sytuacji i brzmi przy tym wiarygodnie? Z czego on korzysta?
Jeden mały krok
Przez trzy dni zapisuj w telefonie jedno zdanie dziennie: co się wydarzyło i jaką nadałem temu nazwę. Dwie kolumny, nic więcej. Po trzech dniach przeczytaj same nazwy i sprawdź, ile z nich opisuje zdarzenie, a ile opowieść, którą znasz sprzed lat.
Jeśli czujność trzyma od miesięcy i utrudnia sen, pracę albo bliskie relacje, warto sprawdzić to z kimś z zewnątrz. Konsultacje prowadzę online, termin można umówić przez stronę kontaktu.
Najczęstsze pytania
Czy to znaczy, że mam przestać czytać wiadomości?
Nie, chodzi o dawkę i o formę. W badaniu bostońskim różnicę robiło kilka godzin dziennie, głównie obrazów i nagrań. Raz dziennie, tekstem, z konkretnego źródła, to zupełnie inna sytuacja niż godzinne przewijanie.
Jak odróżnić trafną intuicję od nauczonego alarmu?
Trafna intuicja zwykle wskazuje konkret i da się ją sprawdzić. Nauczony alarm włącza się na kategorię sytuacji, powtarza się identycznie i nie zmienia się po sprawdzeniu faktu.
Czy atak paniki też działa na tej zasadzie?
Częściowo. Tam warstwą znaczenia jest interpretacja własnych objawów, opisałem to osobno w tekście o ataku paniki.
Źródła
- Holman, E. A., Garfin, D. R., Silver, R. C. (2014). Media’s role in broadcasting acute stress following the Boston Marathon bombings. PNAS, 111(1), 93–98. doi:10.1073/pnas.1316265110
- Thomas, W. I., Thomas, D. S. (1928). The Child in America. New York: Knopf.
- Nijakowski, L. M. (2011). Niebezpieczne emocje. Znaczenie strachu w konfliktach etnicznych i ludobójstwach. Academia, 2(26), 8–11.
- Kaufman, S. J. (2001). Modern Hatreds. The Symbolic Politics of Ethnic War. Ithaca: Cornell University Press.
