Mężczyzna, który stracił ojca, mówi mi po kilku tygodniach: „Czytałem, że są etapy żałoby. Chyba robię to źle, bo u mnie to nie idzie po kolei”. (Opis złożony z kilku rozmów, szczegóły zmienione.)
Nie robił tego źle. Pytanie, które warto zadać szerzej, brzmi jednak inaczej: skąd w ogóle wiemy, jak „powinna” wyglądać żałoba i co w niej pomaga? Odpowiedź jest niewygodna — wiemy to głównie od jednej części świata.
Problem WEIRD
W psychologii funkcjonuje skrót WEIRD: Western, Educated, Industrialized, Rich, Democratic. Opisuje populacje, na których zbudowano większość dowodów — zachodnie, wykształcone, uprzemysłowione, zamożne i demokratyczne. To nie jest reprezentatywna próbka ludzkości.
W badaniach nad żałobą ma to szczególny ciężar, bo praktyki żałobne są głęboko osadzone w religii, strukturze rodziny i obrzędzie. Interwencja skrojona pod kulturowe założenia jednego regionu niekoniecznie przenosi się gdzie indziej.
Co pokazał przegląd
Zespół opublikował w European Journal of Psychotraumatology przegląd systematyczny z metaanalizą eksploracyjną, obejmujący badania randomizowane prowadzone w regionach niedoreprezentowanych. Znalazł ich czternaście, łącznie 1122 uczestników.
Interwencje okazały się skuteczne wobec warunków kontrolnych, z efektem umiarkowanym do dużego: SMD = −0,74 (95% CI od −1,01 do −0,47). Analizy podgrup — według typu kontroli, rodzaju straty i cech interwencji — nie wykazały istotnych różnic.
Dwie liczby, które trzeba czytać razem
Pierwsza to efekt: −0,74. Solidny.
Druga to heterogeniczność: I² = 77%. Oznacza, że rozrzut wyników między badaniami jest bardzo duży — znacznie większy, niż tłumaczyłby przypadek. Innymi słowy: średnia mówi „to działa”, ale nie mówi, u kogo i jak mocno.
Do tego brak różnic między podgrupami łatwo źle odczytać. Przy czternastu badaniach analizy podgrup są słabo umocowane statystycznie — żeby wykryć różnicę, potrzeba znacznie więcej materiału. „Nie znaleziono różnic” to co innego niż „różnic nie ma”. Sami autorzy nazywają bazę dowodową ograniczoną i niejednorodną, i wzywają do badań osadzonych kulturowo.
Dlaczego to jest ważne także w Polsce
Można by uznać, że Polska mieści się w kategorii WEIRD i sprawa nas nie dotyczy. Nie zgadzam się z tym z dwóch powodów.
Po pierwsze, większość danych o żałobie pochodzi z USA, Europy Zachodniej i Australii. Polski kontekst — rola parafii, wielopokoleniowość, obrzęd pogrzebowy, sposób mówienia o śmierci — nie jest z nim tożsamy.
Po drugie, w gabinecie coraz częściej siedzą osoby, które przeżywają żałobę z dala od własnej wspólnoty — po migracji, bez możliwości uczestnictwa w pogrzebie, w innym kraju niż reszta rodziny. Uniwersalne „etapy” pomagają im najmniej.
Kompas TSR
Podejście skoncentrowane na rozwiązaniach ma tu przewagę, która akurat w żałobie jest bezcenna: nie przynosi własnego modelu tego, jak żałoba powinna przebiegać.
Zamiast sprawdzać, czy ktoś jest „w odpowiedniej fazie”, pytam o rzeczy, które należą do niego: co pomogło w twojej rodzinie, kiedy umarł ktoś wcześniej? Który zwyczaj chcesz zachować, a który cię męczy? Co powiedziałby zmarły, gdyby zobaczył cię teraz?
To są pytania, które działają niezależnie od tego, w którym kraju powstała metaanaliza — bo materiału dostarcza osoba, nie podręcznik.
Pisałem też o żałobie, która zaczyna się przed stratą — przy okazji diagnozy choroby nieuleczalnej.
Mały krok
Jeśli przeżywasz żałobę i masz poczucie, że „idzie ci to źle”, spróbuj jednej rzeczy: wypisz trzy rytuały, które w twojej rodzinie robiło się po śmierci kogoś bliskiego. Cokolwiek — konkretne danie, wizyta na cmentarzu w określony dzień, zdjęcie w widocznym miejscu, msza, milczenie przy stole.
Potem zaznacz ten jeden, który cię nie męczy. Zrób go w tym tygodniu. To nie jest technika terapeutyczna — to twoja własna kultura żałoby, która zwykle wie więcej niż czternaście badań razem wziętych.
Jeśli żałoba trwa dłużej, niż jesteś w stanie udźwignąć sam, albo utknęła w jednym miejscu, napisz do mnie — umówimy rozmowę.