Safe and Sound Protocol. Muzyka w słuchawkach uspokaja, tylko filtr wciąż czeka na dowody

Opis przypadku jest złożeniem kilku historii z gabinetu. Szczegóły zmieniono tak, żeby nie dało się rozpoznać żadnej konkretnej osoby.

Pani Ewa ma za sobą kilka lat terapii. Wie już, skąd bierze się jej czujność w towarzystwie, umie nazwać, co dzieje się w ciele przed trudną rozmową. A jednak ciało dalej reaguje po swojemu. Któregoś wieczoru trafia na reklamę: pięć godzin specjalnie przetworzonej muzyki w słuchawkach, które mają „przestawić układ nerwowy” na tryb bezpieczeństwa. Do reklamy dołączone są historie: dziewczynka, która po programie zaczęła patrzeć ludziom w oczy, kobieta po traumie, której „zmieniło się życie”. Na sesję przychodzi z pytaniem: czy to coś dla mnie?

To dobre pytanie. Odpowiedź jest mniej efektowna niż reklama, ale uczciwsza i, paradoksalnie, bardziej przydatna.

Co obiecuje Safe and Sound Protocol

Safe and Sound Protocol (SSP) to program słuchania stworzony na podstawie teorii poliwagalnej Stephena Porgesa. Osoba słucha w słuchawkach popularnych piosenek, w których komputer wycina i rytmicznie zmienia zakres częstotliwości, tak żeby wyeksponować pasmo ludzkiego głosu. Całość trwa około pięciu godzin, zwykle rozłożonych na kilka dni, i prowadzi ją przeszkolony specjalista.

Materiały firmy, która sprzedaje program, opisują mechanizm tak: drgania dźwięku pobudzają gałąź uszną nerwu błędnego, a nerw błędny wysyła do układu nerwowego sygnał, że można się rozluźnić. Lista spodziewanych korzyści jest długa: lepsza koncentracja, spokojniejsze ciało, lepszy nastrój, większa łatwość w kontaktach. Na poparcie przywołuje się „ponad sto badań” i trzy historie sukcesu.

Warto rozłożyć to na części, bo każda z nich ma inny status.

Pierwszy zgrzyt: dwa różne mechanizmy

W jedynym dużym badaniu kontrolowanym autorstwa samego Porgesa i współpracowników z 2014 roku mechanizm opisano inaczej niż w broszurze. Tam chodziło o mięśnie ucha środkowego: maleńkie mięśnie napinające błonę bębenkową, które w normalnych warunkach tłumią niskie dźwięki tła i pomagają wyłowić z hałasu ludzki głos. Filtrowana muzyka miała być dla nich czymś w rodzaju bieżni treningowej. Autorzy uczciwie przyznali, że pracy tych mięśni w badaniu w ogóle nie mierzono, bo nie było wtedy odpowiedniego urządzenia.

Broszura mówi o czymś innym: o gałęzi usznej nerwu błędnego. To prawdziwa struktura, ale czuciowa. Unerwia skórę części małżowiny i przewodu słuchowego. Badania nad jej stymulacją dotyczą prądu podawanego przez elektrodę przyłożoną do skóry ucha, a nie muzyki. Przegląd anatomiczny z 2020 roku pokazuje, że nawet przy elektrodach nie ma jeszcze zgody, które miejsca ucha są tą gałęzią najgęściej unerwione. Od tego do tezy, że piosenka w słuchawkach „masuje” nerw błędny, jest bardzo daleko.

Sam taki rozjazd nie przesądza, że metoda nie działa. Mówi jednak tyle, że opowieść o tym, jak działa, zmienia się w zależności od tego, kto ją opowiada.

Co pokazało badanie, na którym opiera się metoda

Najważniejsze dane pochodzą z dwóch randomizowanych badań z udziałem dzieci w spektrum autyzmu, średnio w wieku czterech–pięciu lat. To była poprzedniczka SSP, nazywana wtedy Listening Project Protocol.

W pierwszym badaniu porównano filtrowaną muzykę z samym noszeniem słuchawek bez dźwięku. Dzieci słuchające muzyki wypadły lepiej w kilku obszarach. Badacze zadali więc słuszne pytanie: a może to po prostu działanie muzyki, a nie filtra?

Drugie badanie porównało tę samą muzykę w dwóch wersjach: filtrowanej (50 dzieci) i zwykłej (32 dzieci). I tu obraz się zmienia. Suma popraw zgłaszanych przez rodziców wyniosła 1,98 w grupie z filtrem i 1,53 w grupie bez filtra, a różnica była nieistotna statystycznie. Sami autorzy napisali, że poprawy w mowie, słuchaniu i organizacji zachowania z pierwszego badania wynikały raczej ze słuchania muzyki niż z algorytmu. Filtr dał przewagę w dwóch obszarach: mniejszej nadwrażliwości na dźwięki i kontroli emocji.

Ten wynik jest ciekawy i wart dalszego sprawdzania. Ma jednak swoje ograniczenia, które autorzy sami wymienili: wszystkie oceny pochodziły od rodziców, dzieci równolegle korzystały z innych terapii, a około 40% rodziców w grupach kontrolnych też widziało poprawę w co najmniej jednym obszarze. Przy dzieciach, które na początku nie miały nadwrażliwości słuchowej, filtrowana muzyka nie poprawiała niczego w sposób powtarzalny.

A dorośli po traumie?

Tu danych jest jeszcze mniej. Opublikowane prace z udziałem dorosłych to głównie opisy przypadków i małe badania bez grupy kontrolnej. Przykład: japońskie badanie pilotażowe z 2023 roku objęło sześć dorosłych osób w spektrum autyzmu. Na kilka mierzonych skal istotna zmiana pojawiła się na jednej podskali, w ocenie członków rodziny.

Badania, które naprawdę odpowiedzą na pytanie o filtr, dopiero ruszają. W rejestrach badań klinicznych są dziś zarejestrowane próby z podwójnie zaślepioną kontrolą: jedna grupa słucha muzyki filtrowanej, druga tej samej muzyki bez filtra, i ani uczestnik, ani badacz nie wie, kto jest w której. Jedna dotyczy dorosłych z lękiem i depresją, druga dorosłych z traumą i uzależnieniem. Wyniki pierwszej mają się pojawić nie wcześniej niż w 2027 roku. Do tego czasu przewaga filtra u dorosłych pozostaje hipotezą.

Teoria w tle też jest pod ostrzałem

SSP wyrasta z teorii poliwagalnej, którą na blogu omawiałem już przy okazji ćwiczeń na nerw błędny. W 2023 roku fizjolog Paul Grossman opisał, dlaczego pięć podstawowych założeń tej teorii jest nie do utrzymania w świetle wiedzy o fizjologii i ewolucji. W 2026 roku do jego oceny dołączyło trzydziestu ośmiu specjalistów od nerwu błędnego i zachowań kręgowców, w tym autorzy prac, na które sama teoria się powołuje. Ich wspólny wniosek: główne tezy teorii nie znajdują oparcia w dostępnych danych.

To nie znaczy, że poczucie bezpieczeństwa nie ma znaczenia dla ciała. Ma, i wiedziano o tym na długo przed teorią poliwagalną. Znaczy tyle, że obrazowe opowieści o „brzusznym” i „grzbietowym” nerwie błędnym są dziś bardziej metaforą niż opisem fizjologii.

Co wiemy na pewno o muzyce

Tu wiadomości są dobre. W dwóch metaanalizach obejmujących łącznie 104 badania randomizowane i ponad 9600 osób słuchanie muzyki zmniejszało stres zarówno w ocenie samych badanych (efekt umiarkowany, d = 0,55), jak i w pomiarach fizjologicznych, takich jak tętno czy ciśnienie (efekt mniejszy, d = 0,38). To nie są cuda, ale to solidne, powtarzalne dane.

Wynika z tego coś ważnego dla pani Ewy. Jeśli po SSP poczuje się spokojniej, będzie to prawdziwa ulga. Tylko na razie nie wiadomo, ile z tej ulgi zawdzięcza filtrowi, a ile muzyce, spokojnemu pokojowi, obecności życzliwej osoby i temu, że przez kilka dni świadomie zajmowała się sobą.

Ciekawe, że zauważa to sam formularz kwalifikacyjny do SSP. Pyta o hałas w domu, o to, czy jest obok ktoś wspierający, o ruch, przyrodę, zwierzę, oddech i śpiew. Na końcu prosi o potwierdzenie, że protokół nie jest szybkim rozwiązaniem ani samodzielną terapią. To rozsądne pytania. Ale to też pytania o wszystko, co pomaga niezależnie od słuchawek.

Czego z tych danych nie wolno wyciągnąć

• To nie jest dowód, że SSP nie działa. Brak dowodów na przewagę filtra to coś innego niż dowód, że filtr nie działa. Odpowiedzą na to dopiero zaślepione badania.
• To nie jest zarzut wobec osób, którym pomogło. Poprawa, której ktoś doświadczył, jest prawdziwa. Sporne jest tylko to, co ją wywołało.
• Wynik dotyczący nadwrażliwości słuchowej u dzieci jest najmocniejszy. Jeśli ktoś rozważa SSP, to najwięcej danych przemawia za tym właśnie wąskim zastosowaniem, a nie za „regulacją układu nerwowego” w ogóle.
• Historie sukcesu nic nie mówią o skuteczności. W jednej z opisanych w broszurze historii chłopiec po SSP przeszedł jeszcze 20 godzin innego programu. Nie da się ustalić, co mu pomogło.

Trzy pytania, zanim zapłacisz za dowolną metodę

Ten schemat dotyczy nie tylko SSP, ale każdej obiecującej metody, która trafia do Twojego telefonu.

1. Z czym ją porównano? Z niczym, z czekaniem, czy z czymś podobnym, tylko bez „tajnego składnika”? Tylko to ostatnie mówi, czy tajny składnik ma znaczenie.
2. Kto mierzył efekt i jak? Rodzic, który wie, że dziecko dostało terapię, ocenia inaczej niż osoba, która tego nie wie.
3. Kiedy uznam, że nie działa? Ustal to przed startem. Jeśli metoda ma tłumaczenie na każdy wynik, łącznie z pogorszeniem, nie da się jej sprawdzić.

Podobny tok rozumowania pokazywałem przy ćwiczeniach z ruchami oczu i przy ćwiczeniach oddechowych w depresji: technika bywa pomocna, choć z innego powodu, niż głosi reklama.

Kompas TSR: co możesz sprawdzić sam

W terapii skoncentrowanej na rozwiązaniach nie zaczynamy od pytania, jaki mechanizm jest zepsuty, tylko od tego, co już choć trochę działa. Przy poczuciu bezpieczeństwa w ciele to podejście sprawdza się szczególnie dobrze.

1. Skala. Na skali od 0 do 10, gdzie 10 oznacza „moje ciało jest spokojne i mogę swobodnie być z ludźmi”, a 0 „ciało jest w ciągłej gotowości”, gdzie jesteś dziś? Co sprawia, że to nie jest o punkt mniej?
2. Wyjątki. Kiedy ostatnio było choć o pół punktu lepiej? Kto był obok, co było słychać, co robiłeś lub robiłaś? Bardzo często w odpowiedzi pojawia się muzyka, rozmowa z kimś bliskim, ruch albo cisza.
3. Własna playlista jako eksperyment. Wybierz kilka utworów, przy których zwykle robi Ci się lżej. Przez tydzień słuchaj ich codziennie przez kwadrans w słuchawkach, w spokojnym miejscu. Przed i po zanotuj liczbę na skali. To zwykła muzyka, czyli ta część, która ma najlepsze dane.
4. Ktoś obok. Sprawdź, czy wynik zmienia się, gdy w pobliżu jest życzliwa osoba. W badaniach nad SSP ten czynnik był stale obecny w obu grupach i być może robi więcej, niż się zakłada.
5. Kierunek. Wyobraź sobie, że któregoś ranka ciało jest o dwa punkty spokojniejsze. Po czym poznasz to jako pierwszy lub pierwsza? Co inni zauważyliby u Ciebie?

Jeśli przeszkadzają Ci przede wszystkim bodźce z otoczenia, przydatny może być też tekst o przebodźcowaniu, w którym rozkładam to doświadczenie na trzy zmienne.

Jeden mały krok na dziś

Zanim kupisz jakikolwiek program, zapisz na kartce jedną rzecz, która ma się zmienić, i liczbę, po której poznasz, że się zmieniła. Ta kartka zrobi z każdej metody, także z SSP, uczciwy eksperyment zamiast obietnicy.

Kiedy warto porozmawiać z terapeutą

Jeśli Twoje ciało od lat żyje w gotowości, jeśli hałas, tłum albo czyjś podniesiony głos wytrącają Cię z równowagi bardziej, niż byś chciał lub chciała, to nie jest kwestia słabej woli. To często ślad doświadczeń, z którymi da się pracować. Pracuję online, łącząc wiedzę o traumie z terapią skoncentrowaną na rozwiązaniach: szukamy tego, co już pomaga, i budujemy na tym małymi krokami. Możemy też razem ocenić, czy któraś z dodatkowych metod ma w Twojej sytuacji sens.

Umów się na konsultację online i sprawdźmy, od czego zacząć.

Źródła

• Porges, S. W., Bazhenova, O. V., Bal, E., Carlson, N., Sorokin, Y., Heilman, K. J., Cook, E. H., Lewis, G. F. (2014). Reducing auditory hypersensitivities in autistic spectrum disorder: Preliminary findings evaluating the listening project protocol. Frontiers in Pediatrics, 2, 80. doi:10.3389/fped.2014.00080
• Kawai, H., Kishimoto, M., Okahisa, Y., Sakamoto, S., Terada, S., Takaki, M. (2023). Initial outcomes of the Safe and Sound Protocol on patients with adult autism spectrum disorder: Exploratory pilot study. International Journal of Environmental Research and Public Health, 20(6), 4862. doi:10.3390/ijerph20064862
• Butt, M. F., Albusoda, A., Farmer, A. D., Aziz, Q. (2020). The anatomical basis for transcutaneous auricular vagus nerve stimulation. Journal of Anatomy, 236(4), 588–611. doi:10.1111/joa.13122
• Grossman, P. (2023). Fundamental challenges and likely refutations of the five basic premises of the polyvagal theory. Biological Psychology, 180, 108589. doi:10.1016/j.biopsycho.2023.108589
• Grossman, P., Ackland, G. L., Allen, A. M. i wsp. (2026). Why the polyvagal theory is untenable: An international expert evaluation of the polyvagal theory. Clinical Neuropsychiatry, 23(1), 100–112. doi:10.36131/cnfioritieditore20260110
• de Witte, M., Spruit, A., van Hooren, S., Moonen, X., Stams, G.-J. (2020). Effects of music interventions on stress-related outcomes: A systematic review and two meta-analyses. Health Psychology Review, 14(2), 294–324. doi:10.1080/17437199.2019.1627897