Opisana niżej sytuacja jest złożona z kilku historii i zmieniona tak, żeby nie dało się rozpoznać żadnej osoby.
Pan Marek jest inżynierem i jest z tego dumny. „Ja zawsze sprawdzam, zanim coś powiem” – mówi na pierwszym spotkaniu. Przyszedł, bo żona powiedziała mu, że rozmowa z nim przypomina przesłuchanie. W pracy usłyszał podobnie: zespół przestał zgłaszać pomysły, bo „i tak wiadomo, kto ma rację”. Pan Marek nie rozumie, w czym problem. Przecież najczęściej rzeczywiście ma rację.
W powieści Augusto Cury’ego „Najszczęśliwszy człowiek w historii” bohater, psychiatra Marco Polo, powtarza swoim słuchaczom: „odchudź swoje ego”. Rozumie przez to zdolność do krytycznego spojrzenia na własne przekonania i dogmaty. Dodaje też tezę, która brzmi jak paradoks: największymi wrogami każdego myśliciela są jego najbardziej radykalni obrońcy. Psychologia ma na to, o czym pisze Cury, nazwę i całkiem sporo danych. Nazywa się to pokorą intelektualną.
Czym jest pokora intelektualna, a czym nie jest
W badaniach pokorę intelektualną definiuje się jako umiejętność dostrzegania, że własne przekonania mogą być błędne, a własna wiedza ma granice (Porter i wsp., 2022). To nie jest brak zdania ani niska samoocena. Osoba pokorna intelektualnie może mieć silne poglądy. Różni się tym, że zostawia w nich miejsce na możliwość pomyłki.
W czterech badaniach Marka Leary’ego i współpracowników osoby z wyższą pokorą intelektualną były bardziej otwarte i ciekawe, lepiej znosiły niejednoznaczność i były mniej dogmatyczne. Rzadziej oceniały innych na podstawie ich poglądów religijnych. Rzadziej też uważały, że polityk, który zmienił zdanie, jest chwiejny. Co najciekawsze, lepiej odróżniały mocne argumenty od słabych (Leary i wsp., 2017). Pokora nie oznacza więc, że ktoś łatwiej daje się przekonać. Oznacza, że trafniej ocenia, czy argument jest mocny.
Dlaczego inteligencja nie chroni przed upieraniem się
Pan Marek zakłada, że skoro dobrze myśli, to myśli bezstronnie. Badania Dana Kahana i współpracowników pokazują, że tak nie jest. Uczestnicy dostawali tabelę z danymi do zinterpretowania. Gdy dane dotyczyły kremu na wysypkę, osoby lepiej radzące sobie z liczbami częściej dochodziły do poprawnego wniosku. Gdy te same liczby opisywały skutki prawa o dostępie do broni, osoby najlepiej radzące sobie z liczbami podzieliły się najmocniej, zgodnie ze swoimi poglądami politycznymi (Kahan i wsp., 2017). Umiejętność myślenia służyła im do obrony stanowiska, nie do jego sprawdzenia.
To jest dokładnie ten mechanizm, o którym pisze Cury, mówiąc o radykalnych obrońcach. Im bardziej jakieś przekonanie jest związane z tym, kim jesteśmy, tym sprawniej nasz umysł broni go przed sprzecznymi danymi. Dlatego najtrudniej przyznać się do błędu nie w sprawach obojętnych, tylko w tych, na których nam najbardziej zależy: w poglądach, w zawodzie, w małżeństwie.
Co daje pokora intelektualna
W pięciu badaniach na łącznie 1189 osobach pokora intelektualna wiązała się z większą wiedzą ogólną, choć nie z wyższą inteligencją. Osoby pokorne rzadziej przypisywały sobie wiedzę, której nie miały. Częściej kierowała nimi wewnętrzna motywacja do uczenia się i ciekawość (Krumrei-Mancuso i wsp., 2020). Trzy wcześniej zarejestrowane badania na 889 osobach wykazały, że osoby z wyższą pokorą intelektualną częściej sprawdzały wiarygodność politycznych informacji w sieci, a to sprawdzanie pomagało im odróżnić prawdę od fałszu (Koetke i wsp., 2023).
Przegląd badań Tenelle Porter i współpracowników zwraca uwagę na rzecz, która dla gabinetu jest szczególnie ważna. Wśród czynników sprzyjających pokorze intelektualnej wymienia poczucie bezpieczeństwa w relacjach (Porter i wsp., 2022). Łatwiej przyznać się do błędu komuś, przy kim pomyłka nie grozi utratą szacunku. Upór bywa więc nie tyle cechą charakteru, ile obroną przed wstydem.
Czego z tych liczb nie wolno zrobić
Nie wolno z nich wyczytać, że pokora intelektualna zawsze się opłaca. W badaniach Krumrei-Mancuso osoby pokorne miały nieco niższe średnie ocen i częściej nie doceniały własnych zdolności. Za dużo wątpienia w siebie też kosztuje. Przegląd Porter i współpracowników opisuje zarówno korzyści, jak i wady tej cechy.
Nie wolno też traktować tych badań jako dowodu, że pokora powoduje lepsze decyzje. Większość z nich jest korelacyjna. Możliwe, że ludzie ciekawi świata stają się pokorni, a nie odwrotnie. I wreszcie: pokora intelektualna nie jest tym samym, co ustępowanie w każdej sprawie. Osoba, która zawsze przyznaje rację innym, żeby uniknąć konfliktu, nie jest pokorna, tylko przestraszona. O tym, jak wstyd napędza kłótnie, w których nikt nie może ustąpić, pisałem w tekście o nierozpoznanym wstydzie.
Gdzie spotykają się pokora i terapia skoncentrowana na rozwiązaniach
Terapia skoncentrowana na rozwiązaniach zakłada, że to klient jest ekspertem od swojego życia, a terapeuta nie wie, co jest dla niego najlepsze. To jest pokora wpisana w metodę. W pracy z panem Markiem nie chodziło o to, żeby przestał mieć rację. Chodziło o to, żeby zauważył momenty, w których zmiana zdania nie odebrała mu niczego, a coś dała. Okazało się, że takie momenty były. Najczęściej w pracy z najmłodszymi współpracownikami, przy których nie czuł, że musi czegokolwiek udowadniać.
Kompas: jak sprawdzić, czy trzymasz się zdania, czy zdanie trzyma ciebie
Skala. Od 0 do 10: na ile jesteś pewien swojego zdania w sprawie, o którą ostatnio się spierałeś? Co musiałoby się wydarzyć, żeby ta liczba spadła o jeden punkt?
Pytanie o warunek. Co musiałbyś zobaczyć albo usłyszeć, żeby zmienić zdanie? Jeśli odpowiedź brzmi „nic”, to nie jest już przekonanie, tylko część tożsamości. Warto to wiedzieć.
Wyjątki. Kiedy ostatnio zmieniłeś zdanie i wyszło ci to na dobre? Co pozwoliło ci wtedy to zrobić? Kto był obok?
Preferowana przyszłość. Wyobraź sobie, że bliscy mówią o tobie: „z nim da się porozmawiać, nawet gdy się nie zgadzamy”. Co robisz inaczej niż dziś?
Jeden mały krok
W najbliższej rozmowie, w której się nie zgadzasz, zanim podasz swój argument, powiedz jedno zdanie zaczynające się od słów: „W tym, co mówisz, przekonuje mnie…”. Nie musisz zmieniać zdania. Wystarczy, że pokażesz, że naprawdę słuchałeś. Zwróć uwagę, co dzieje się potem z rozmową.
Jeśli zauważasz, że w spornych sprawach często kierujesz się wewnętrznym poczuciem pewności, przeczytaj tekst o tym, kiedy przeczucie bywa trafne, a kiedy myli.
Kiedy warto porozmawiać
Jeśli bliscy coraz częściej milkną w rozmowie z tobą, a ty masz poczucie, że wszystko musisz udowadniać, warto przyjrzeć się temu z kimś z zewnątrz. Często pod upieraniem się kryje się zmęczenie i lęk przed oceną. Prowadzę terapię online, łącząc mapę, jaką daje psychotraumatologia, z terapią skoncentrowaną na rozwiązaniach. Nie szukamy winnych, tylko tego, co już działa. Umów się na konsultację.
Źródła
- Cury, A. (2018). Najszczęśliwszy człowiek w historii. Warszawa: HarperCollins Polska.
- Kahan, D. M., Peters, E., Dawson, E. C., Slovic, P. (2017). Motivated numeracy and enlightened self-government. Behavioural Public Policy, 1(1), 54–86. doi:10.1017/bpp.2016.2
- Koetke, J., Schumann, K., Porter, T., Smilo-Morgan, I. (2023). Fallibility salience increases intellectual humility: Implications for people’s willingness to investigate political misinformation. Personality and Social Psychology Bulletin, 49(5), 806–820. doi:10.1177/01461672221080979
- Krumrei-Mancuso, E. J., Haggard, M. C., LaBouff, J. P., Rowatt, W. C. (2020). Links between intellectual humility and acquiring knowledge. The Journal of Positive Psychology, 15(2), 155–170. doi:10.1080/17439760.2019.1579359
- Leary, M. R. i wsp. (2017). Cognitive and interpersonal features of intellectual humility. Personality and Social Psychology Bulletin, 43(6), 793–813. doi:10.1177/0146167217697695
- Porter, T. i wsp. (2022). Predictors and consequences of intellectual humility. Nature Reviews Psychology, 1, 524–536. doi:10.1038/s44159-022-00081-9