Nerwica. Słowo zniknęło z klasyfikacji, problemy zostały i dobrze się je leczy

W badaniu EZOP na 10 081 dorosłych Polakach w wieku 18–64 lat zaburzenia nerwicowe w ciągu życia stwierdzono u około 10% badanych, najczęściej w postaci fobii. Samo słowo „nerwica” zniknęło jednak ze współczesnych klasyfikacji. Zostały problemy, które opisywało, i one są dziś dobrze poznane i dobrze leczone.

Pan Krzysztof (postać złożona z kilku historii, zmieniona tak, by nikt nie był rozpoznawalny) słyszy od lekarza rodzinnego: „Serce ma pan zdrowe, to nerwica”. Wychodzi z ulgą i z poczuciem, że ktoś mu właśnie powiedział, że wszystko sobie wymyślił. Kołatanie serca wraca co kilka dni. Dopiero po roku dowiaduje się, że to, co nazwano nerwicą, ma konkretną nazwę, opisany mechanizm i skuteczne leczenie.

Czy nerwica to jeszcze diagnoza?

Formalnie już nie. Współczesne klasyfikacje zamiast jednej „nerwicy” opisują kilka odrębnych zaburzeń, głównie lękowych i związanych ze stresem.

W starszej klasyfikacji ICD-10 istnieje jeszcze grupa „zaburzenia nerwicowe, związane ze stresem i pod postacią somatyczną”, oznaczona kodami od F40 do F48. Dlatego w dokumentach medycznych wciąż można spotkać te kody. Amerykańska klasyfikacja DSM zrezygnowała z nerwicy jako głównej kategorii już w 1980 roku, a w nowej klasyfikacji ICD-11, obowiązującej od 2022 roku, takiej zbiorczej grupy również nie ma.

Dlaczego zrezygnowano ze słowa „nerwica”?

Bo opisywało zbyt wiele różnych problemów naraz i było związane z jedną teorią ich przyczyn, a nie z tym, co da się zaobserwować.

Pojęcie nerwicy w XX wieku mocno wiązało się z psychoanalizą, która tłumaczyła ją nieuświadomionym konfliktem. Nowsze klasyfikacje postanowiły opisywać zaburzenia przez objawy i ich przebieg, a nie przez założoną przyczynę. Drugi powód był praktyczny: atak paniki, natrętne myśli i lęk przed wystąpieniem publicznym to różne problemy i wymagają różnego leczenia. Jedno słowo na wszystkie trzy utrudniało dobranie pomocy.

Co dziś kryje się pod nazwą „nerwica”?

Najczęściej jedno z kilku zaburzeń lękowych albo związanych ze stresem. Każde ma inny mechanizm i inne sposoby leczenia.

• Fobie specyficzne. Silny lęk przed konkretną rzeczą lub sytuacją, na przykład wysokością, zwierzętami czy zastrzykami. W badaniu EZOP najczęstsze z zaburzeń nerwicowych.
• Lęk napadowy. Nagłe ataki paniki z kołataniem serca i dusznością. Więcej o tym, dlaczego ciało włącza wtedy alarm, piszę osobno.
• Zaburzenie lękowe uogólnione. Stałe zamartwianie się wieloma sprawami naraz, napięcie i zmęczenie.
• Fobia społeczna. Lęk przed oceną innych, który prowadzi do unikania rozmów, wystąpień czy spotkań.
• Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne. Natrętne myśli i czynności, które mają chwilowo zmniejszyć niepokój.
• Reakcje na stres i zaburzenia adaptacyjne. Objawy, które pojawiają się po trudnym wydarzeniu lub dużej zmianie.
• Objawy somatyczne. Dolegliwości z ciała, w których istotną rolę grają napięcie i stres. Ten temat rozwijam w tekście o psychosomatyce.

Jakie objawy może dawać nerwica?

Zarówno psychiczne, jak i fizyczne. Często to właśnie objawy z ciała sprawiają, że ktoś najpierw trafia do kardiologa, a nie do psychologa.

Do typowych objawów należą: kołatanie serca, duszność albo uczucie braku powietrza, ucisk w klatce piersiowej, zawroty głowy, bóle brzucha, napięcie mięśni, trudności ze snem, ciągłe zamartwianie się i unikanie sytuacji, które budzą lęk.

Ważne zastrzeżenie: te same objawy mogą mieć przyczyny medyczne, na przykład zaburzenia rytmu serca, choroby tarczycy czy astmę. Zanim uznasz je za „nerwy”, zrób podstawowe badania u lekarza. Jeśli pojawia się nagły, silny ból w klatce piersiowej, duszność albo omdlenie, dzwoń pod 112. Rozpoznanie zaburzenia lękowego nie zastępuje wykluczenia chorób ciała, tylko je uzupełnia.

Czy nerwicę da się wyleczyć?

W większości przypadków tak albo da się ją wyraźnie złagodzić. Zaburzenia lękowe należą do najlepiej przebadanych problemów, jeśli chodzi o skuteczność leczenia.

Joseph Carpenter i współpracownicy połączyli 41 badań z udziałem 2843 osób z różnymi zaburzeniami lękowymi i związanymi ze stresem. Terapia poznawczo-behawioralna zmniejszała objawy wyraźniej niż leczenie pozorowane, a szanse na odpowiedź na leczenie były przy niej prawie trzy razy wyższe. Najlepiej wypadały metody oparte na stopniowym mierzeniu się z tym, czego się unika.

W leczeniu stosuje się też leki, które dobiera lekarz psychiatra. Terapia skoncentrowana na rozwiązaniach, w której pracuję, uzupełnia te podejścia: zamiast długo analizować lęk, szuka momentów, w których jest go mniej, i buduje na nich małe kroki.

Dlaczego „to tylko nerwica” może szkodzić?

Bo bywa odbierane jako „nic ci nie jest” albo „przesadzasz”. Taki komunikat często odkłada szukanie pomocy o miesiące lub lata.

Potoczne „nerwica” brzmi jak cecha charakteru: ktoś jest „nerwowy”, „przewrażliwiony”. Tymczasem zaburzenia lękowe to konkretne, dobrze opisane problemy zdrowotne, nie słabość. Jeśli od dłuższego czasu lęk ogranicza to, gdzie chodzisz, co robisz i jak śpisz, warto przeczytać, kiedy pójść do terapeuty. Nie trzeba czekać, aż będzie „wystarczająco źle”.

Czego z tych danych nie wolno wyciągać

• Dane EZOP mają już kilkanaście lat. Badanie objęło osoby w wieku 18–64 lat i dotyczyło zaburzeń w ciągu całego życia, a nie w danym momencie. Nie mówi, ile osób zmaga się z lękiem dziś.
• Efekt terapii był umiarkowany. W metaanalizie Carpentera terapia wyraźnie przewyższała leczenie pozorowane, ale nie pomagała każdemu. W nowszych badaniach, głównie nad PTSD, różnica wobec placebo była mniejsza.
• Badania dotyczyły przede wszystkim terapii poznawczo-behawioralnej. To nie znaczy, że inne podejścia nie działają, tylko że są gorzej przebadane w takich porównaniach.
• Statystyka nie stawia diagnozy. To, czy twoje objawy są zaburzeniem lękowym, ocenia specjalista po rozmowie i wykluczeniu innych przyczyn.

Kompas TSR: pytania na czas, gdy lęk rządzi codziennością

W terapii skoncentrowanej na rozwiązaniach szukamy tego, co już działa, nawet jeśli działa tylko czasem. Te pytania możesz zadać sobie sam:

1. Skala. Na skali od 0 do 10, gdzie 10 oznacza, że lęk nie decyduje o twoim dniu, gdzie jesteś dziś? Co sprawia, że nie niżej?
2. Wyjątki. Kiedy ostatnio lęk był słabszy albo przyszedł i minął szybciej? Co wtedy było inaczej?
3. Zasoby. Co pomaga ci przetrwać trudniejsze chwile? Kto o tym wie?
4. Preferowana przyszłość. Gdyby lęk zmniejszył się o połowę, co zrobiłbyś w przyszłym tygodniu, czego teraz unikasz?
5. Następny punkt. Jaki najmniejszy krok przybliżyłby cię do tego o jeden punkt?

Jeden mały krok

Przez tydzień zapisuj wieczorem jedną sytuację, której dziś uniknąłeś z powodu lęku, i jedną, w której mimo lęku coś zrobiłeś. Ta druga lista pokaże ci zasoby, o których na co dzień nie myślisz.

Najczęstsze pytania

Czy nerwica to choroba psychiczna?
Zaburzenia lękowe są zaburzeniami psychicznymi w sensie medycznym, ale to nie to samo, co potoczna „choroba psychiczna”, kojarzona z psychozą. Nie oznaczają utraty kontaktu z rzeczywistością i zwykle dobrze odpowiadają na leczenie.

Czy nerwica przechodzi sama?
Czasem objawy łagodnieją, gdy mija źródło stresu. Często jednak lęk podtrzymuje się sam, bo unikanie przynosi chwilową ulgę i uczy, że trzeba unikać dalej. Wtedy pomoc specjalisty skraca drogę.

Czym nerwica różni się od depresji?
Na pierwszym planie zaburzeń lękowych jest napięcie, niepokój i unikanie, a depresji obniżony nastrój, utrata radości i energii. Oba problemy często występują razem, dlatego dobrze, żeby ocenił je specjalista.

Do kogo iść z nerwicą?
Najpierw do lekarza, żeby wykluczyć przyczyny medyczne objawów z ciała. Potem do psychologa lub terapeuty, a jeśli objawy są silne lub rozważasz leki, także do psychiatry.

Jeśli lęk od dłuższego czasu ogranicza twoją codzienność, możemy w terapii online nazwać, co się dzieje, i znaleźć pierwsze kroki, które da się zrobić już teraz. Umów konsultację.

Źródła

• Bhattacharya, S., Goicoechea, C., Heshmati, S., Carpenter, J. K., Hofmann, S. G. (2023). Efficacy of cognitive behavioral therapy for anxiety-related disorders: A meta-analysis of recent literature. Current Psychiatry Reports, 25(1), 19–30. doi:10.1007/s11920-022-01402-8
• Carpenter, J. K., Andrews, L. A., Witcraft, S. M., Powers, M. B., Smits, J. A. J., Hofmann, S. G. (2018). Cognitive behavioral therapy for anxiety and related disorders: A meta-analysis of randomized placebo-controlled trials. Depression and Anxiety, 35(6), 502–514. doi:10.1002/da.22728
• Kiejna, A., Piotrowski, P., Adamowski, T., Moskalewicz, J., Wciórka, J., Stokwiszewski, J., Rabczenko, D., Kessler, R. C. (2015). Rozpowszechnienie wybranych zaburzeń psychicznych w populacji dorosłych Polaków z odniesieniem do płci i struktury wieku – badanie EZOP Polska. Psychiatria Polska, 49(1), 15–27. doi:10.12740/PP/30811
• Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 8 lutego 2017 r. w sprawie Narodowego Programu Ochrony Zdrowia Psychicznego na lata 2017–2022. Dz.U. 2017 poz. 458.
• World Health Organization (2022). ICD-11: International Classification of Diseases, 11th Revision.