W sierpniu 2026 roku ukazało się badanie, z którego łatwo zrobić nagłówek: osoby śpiące najwyżej pięć godzin miały ponad trzykrotnie większe szanse objawów depresji niż osoby śpiące siedem–osiem godzin (iloraz szans 3,21; Owusu i wsp., Cureus 2026). Z tych samych danych wynika jednak, że chodzi o około 27 zamiast 11 osób na sto. To wciąż duża różnica, tylko inna niż „trzy razy większe ryzyko”.
Kasia (postać złożona, zmieniona tak, żeby nikogo nie dało się rozpoznać) przyszła na sesję z wydrukiem artykułu. Od narodzin dziecka śpi po pięć godzin i po przeczytaniu nagłówka uznała, że depresja jest „tylko kwestią czasu”. Lęk przed depresją zabierał jej teraz więcej snu niż samo dziecko. Rozebraliśmy ten nagłówek na części. Poniżej cztery pytania, które wtedy zadaliśmy.
Czym iloraz szans różni się od ryzyka?
Ryzyko mówi, ile osób na sto ma dany objaw. Szanse porównują osoby z objawem do osób bez niego. Iloraz szans przy częstych zjawiskach zawyża wrażenie różnicy.
Jeśli objawy ma 27 osób na sto, to ryzyko wynosi 27%, a szanse 27 do 73, czyli około 0,37. Jeśli ma je 11 osób na sto, szanse wynoszą 11 do 89, czyli około 0,12. Stosunek ryzyk to około 2,4, a stosunek szans prawie 3. Przy rzadkich chorobach obie miary są niemal identyczne. Gdy zjawisko dotyczy więcej niż kilku procent ludzi, iloraz szans wyraźnie odjeżdża od ryzyka (Davies i wsp. 1998).
W badaniu Owusu współczynnik 3,21 jest poprawnie policzony i poprawnie nazwany przez autorów. Problem powstaje dopiero wtedy, gdy ktoś tłumaczy „szanse” jako „ryzyko”.
Ile to osób na sto?
Przy śnie do pięciu godzin objawy depresji miało w modelu około 27 osób na sto, przy siedmiu–ośmiu godzinach około 11.
Autorzy podali też przewidywane odsetki po uwzględnieniu wieku, płci, dochodu i innych czynników: 26,7% przy śnie do pięciu godzin, 16,0% przy sześciu, 11,0% przy siedmiu–ośmiu i 12,9% przy dziewięciu i więcej. Różnica bezwzględna między skrajnymi grupami wynosi więc około 16 punktów procentowych, a między sześcioma a siedmioma–ośmioma godzinami około 5.
Jest jeszcze druga strona tej liczby. Skoro objawy miało około 27 na sto osób śpiących krótko, to około 73 na sto ich nie miało. Krótki sen to czynnik ryzyka, a nie wyrok.
Czy z jednego pomiaru da się wyczytać przyczynę?
Nie. Badanie przekrojowe zbiera dane w jednym momencie, więc nie pokazuje, czy krótki sen poprzedził objawy depresji, czy depresja skróciła sen.
W przypadku snu i depresji oba kierunki są prawdopodobne. Bezsenność jest jednym z objawów depresji, więc część osób śpi krótko, bo już jest w depresji. Badania, które śledziły ludzi przez lata, pokazują też drugi kierunek: osoby z bezsennością mniej więcej dwa razy częściej zachorowały później na depresję (Baglioni i wsp. 2011). Do tego mogą dochodzić czynniki, które wpływają na jedno i drugie naraz, na przykład przewlekły ból, praca zmianowa czy opieka nad małym dzieckiem. Autorzy badania nie uwzględnili m.in. chorób przewlekłych, zatrudnienia ani zaburzeń snu.
Szerzej o tym, jak odróżnić związek od przyczyny, piszę w tekście o czytaniu badań naukowych bez dawania się nabrać nagłówkom.
Kogo zabrakło w danych?
Pełne dane miało tylko 3727 z 8153 dorosłych uczestników, czyli 45,7%. Pozostali odpadli, najczęściej z powodu braku kwestionariusza depresji.
Jeśli osoby, które nie wypełniły kwestionariusza, różnią się nastrojem lub snem od tych, które go wypełniły, wynik może być przesunięty w którąkolwiek stronę. Autorzy uczciwie to zaznaczają. Dodatkowo grupa śpiących najkrócej liczyła tylko 299 osób, dlatego przedział ufności dla ilorazu szans jest szeroki: od 2,18 do 4,75. Prawdziwa wartość może być więc wyraźnie niższa albo wyższa niż 3,21.
Co dokładnie zmierzono?
Zmierzono deklarowany sen w dni robocze i przesiewowy wynik kwestionariusza PHQ-9, a nie zbadany sen i nie diagnozę depresji.
- Sen: uczestnicy sami podali, ile zwykle śpią w dni robocze. Weekendowe odsypianie nie było brane pod uwagę.
- Depresja: wynik 10 i więcej w PHQ-9 oznacza klinicznie istotne objawy, które warto sprawdzić, a nie rozpoznanie postawione przez specjalistę.
- Populacja: dorośli w USA w latach 2021–2023, więc także w okresie po pandemii.
Czego z tych danych nie wolno wyciągać
Nie wolno wyciągać ani wniosku „krótki sen trzykrotnie zwiększa ryzyko depresji”, ani odwrotnego: „to tylko korelacja, więc sen nie ma znaczenia”.
Drugi błąd jest równie częsty jak pierwszy. Związek snu z nastrojem potwierdzają nie tylko badania obserwacyjne, ale też eksperymenty: w przeglądzie 154 badań celowe skracanie snu zmniejszało pozytywne emocje i nasilało lęk (Palmer i wsp. 2024). Co więcej, u osób po sześćdziesiątce z bezsennością terapia bezsenności zmniejszyła ryzyko depresji w kolejnych latach z 25,9% do 12,2% (Irwin i wsp. 2022). Sen ma znaczenie. Tylko liczba w nagłówku bywa przesadzona.
O tym, jak sen i depresja nakręcają się nawzajem, piszę szerzej w tekście „Sen a depresja”.
Kompas TSR: gdy nagłówek cię przestraszył
Te pytania pomagają zamienić lęk po lekturze w konkretne, małe działanie.
- Skala. Na skali od 0 do 10, jak bardzo ten tekst cię zaniepokoił? A jak bardzo, od 0 do 10, dotyczy twojej sytuacji?
- Wyjątki. Kiedy ostatnio, mimo krótkiego snu, miałeś całkiem znośny dzień? Co wtedy pomogło?
- Zasoby. Co już robisz, żeby chronić swój sen, nawet jeśli nie zawsze się udaje?
- Mały krok. Jaka jedna zmiana w tym tygodniu byłaby realna, zamiast martwienia się o liczbę z artykułu?
Jeden mały krok
Gdy następnym razem przeczytasz, że coś „kilkukrotnie zwiększa ryzyko”, zapytaj: ile to osób na sto w jednej grupie, a ile w drugiej? Jeśli tekst tego nie podaje, traktuj nagłówek ostrożnie.
A jeśli nie chodzi już o jeden artykuł, tylko o to, że lęk o zdrowie towarzyszy ci na co dzień, warto przyjrzeć się temu w terapii. Pracuję online, napisz, żeby umówić pierwszą rozmowę.
Najczęstsze pytania
Co to jest iloraz szans?
Iloraz szans porównuje stosunek „ma objaw do nie ma” w dwóch grupach. Wartość 1 oznacza brak różnicy, wartości powyżej 1 wyższe szanse w grupie porównywanej.
Kiedy iloraz szans jest bliski ryzyku względnemu?
Gdy badane zjawisko jest rzadkie, mniej więcej poniżej 10% w badanej grupie. Im częstszy objaw, tym bardziej iloraz szans zawyża wrażenie różnicy.
Czy skoro to korelacja, mogę nie dbać o sen?
Nie. Eksperymenty i badania z losowaniem pokazują, że sen realnie wpływa na emocje, a leczenie bezsenności może zmniejszać ryzyko depresji.
Powiązane teksty: nadmierna senność w depresji i sen pracowników a depresja.
Źródła
- Owusu, S. E., Iddrisu, O. A., Anugwom, G., Onyeaka, H. (2026). Association between sleep duration and depressive symptoms among U.S. adults: NHANES 2021–2023. Cureus, 18(8), e114486. doi:10.7759/cureus.114486
- Davies, H. T., Crombie, I. K., Tavakoli, M. (1998). When can odds ratios mislead? BMJ, 316(7136), 989–991. doi:10.1136/bmj.316.7136.989
- Baglioni, C. i wsp. (2011). Insomnia as a predictor of depression: a meta-analytic evaluation of longitudinal epidemiological studies. Journal of Affective Disorders, 135(1–3), 10–19. doi:10.1016/j.jad.2011.01.011
- Palmer, C. A. i wsp. (2024). Sleep loss and emotion: a systematic review and meta-analysis of over 50 years of experimental research. Psychological Bulletin, 150(4), 440–463. doi:10.1037/bul0000410
- Irwin, M. R. i wsp. (2022). Prevention of incident and recurrent major depression in older adults with insomnia: a randomized clinical trial. JAMA Psychiatry, 79(1), 33–41. doi:10.1001/jamapsychiatry.2021.3422