Przejdź do treści
Strona główna » „To nie moja wina, to mój mózg”? Błędy poznawcze tłumaczą decyzje, ale nie zdejmują odpowiedzialności

„To nie moja wina, to mój mózg”? Błędy poznawcze tłumaczą decyzje, ale nie zdejmują odpowiedzialności

    Jeden trening wystarczył, żeby błędów poznawczych było mniej. W badaniu Careya Morewedge’a i współpracowników (2015) uczestnicy, którzy raz zagrali w grę uczącą rozpoznawania skrótów myślowych, popełniali ich co najmniej o 30% mniej, a dwa miesiące później wciąż ponad 20% mniej niż przed treningiem. To ważna liczba dla każdego, kto przeczytał książkę o pułapkach umysłu i wyciągnął z niej wniosek, że skoro decyduje mózg, to on sam nic nie może.

    Klientka, nazwijmy ją Ewą (postać złożona z kilku historii, zmieniona tak, by nikt nie był rozpoznawalny), przyszła z dwiema sprzecznymi myślami naraz. Kupiła kurs za cztery tysiące złotych, bo „miejsca się kończyły”. Najpierw przez tydzień powtarzała sobie, że jest naiwna i nie umie zarządzać pieniędzmi. Potem przeczytała o awersji do straty i odetchnęła: „To nie moja wina, tak działa mózg”. Obie wersje miały wspólną cechę. Żadna nie mówiła, co Ewa zrobi następnym razem.

    Czy błąd poznawczy zdejmuje ze mnie odpowiedzialność za decyzję?

    Nie: błąd poznawczy wyjaśnia, dlaczego zła decyzja była łatwa, ale nie przesądza, jak zdecydujesz następnym razem. Skróty myślowe działają szybko i bez pytania o zgodę, dlatego pierwsza reakcja rzeczywiście nie jest w pełni twoim wyborem. Twoim wyborem jest to, co zrobisz z wiedzą o tej reakcji.

    Dane Morewedge’a pokazują, że to nie jest pocieszanie. Gra z indywidualną informacją zwrotną zmniejszała sześć błędów jednocześnie, między innymi skłonność do szukania potwierdzeń, kotwiczenie i ślepą plamkę na własne uprzedzenia. Zwykły film instruktażowy też działał, choć słabiej. Coś, co da się wytrenować, nie jest wyrokiem.

    Czym różni się wina od odpowiedzialności?

    Wina patrzy wstecz i ocenia osobę, odpowiedzialność patrzy naprzód i ocenia decyzję oraz warunki, w których zapadła. Wina mówi „jestem głupia”, odpowiedzialność pyta „co sprawiło, że ta decyzja była tak łatwa, i co mogę zmienić”.

    Ta różnica ma konsekwencje praktyczne. Juliana Breines i Serena Chen (2012) prosiły studentów, którzy właśnie oblali trudny test, o spojrzenie na porażkę z wyrozumiałością, a inną grupę o podniesienie sobie samooceny. Osoby z grupy wyrozumiałości spędziły potem więcej czasu na nauce przed kolejnym testem. Surowość wobec siebie brzmi jak branie odpowiedzialności, ale częściej kończy się unikaniem tematu, bo każde wracanie do niego boli.

    Druga skrajność, „to nie moja wina”, też zamyka sprawę, tylko z drugiej strony. Jeśli nic nie zależało ode mnie, nie ma czego planować.

    Czy heurystyki to wady mózgu?

    W większości nie: skróty myślowe to sposób, w jaki mózg podejmuje dobre decyzje szybko i przy niepełnej wiedzy. Gerd Gigerenzer i Wolfgang Gaissmaier (2011) w przeglądzie badań nad heurystykami pokazali, że proste reguły często przewidują równie trafnie jak skomplikowane rachunki, a czasem trafniej.

    Kłopot zaczyna się w trzech sytuacjach: gdy działasz pod presją czasu, gdy jesteś w silnych emocjach i gdy ktoś zaprojektował otoczenie tak, żeby twój skrót pracował na jego korzyść. Licznik „zostały 3 miejsca” nie jest przypadkiem. Więcej o tym, kiedy przeczucie jest doświadczeniem, a kiedy alarmem, piszę w tekście o intuicji w podejmowaniu decyzji.

    Czy sama wiedza o błędach poznawczych chroni przed nimi?

    Słabo: przeczytanie o błędzie rzadko wystarcza, bo większość ludzi uważa, że dotyczy on głównie innych. Emily Pronin i współpracownicy (2002) nazwali to ślepą plamką na własne uprzedzenia. O tym, jak to złudzenie działa przy reklamie i manipulacji, pisałem w tekście „Na mnie to nie działa”.

    W badaniu Morewedge’a lepiej działała gra niż film, bo dawała ćwiczenie i informację zwrotną o własnych odpowiedziach, a nie tylko wiedzę. Wniosek dla codzienności jest prosty: zamiast obiecywać sobie „następnym razem będę ostrożniejsza”, lepiej zmienić warunki, w których decydujesz. Odroczyć zakup, zapisać kryteria przed rozmową, zapytać kogoś z zewnątrz.

    Czy wiara, że nie mamy wolnej woli, robi z nas gorszych ludzi?

    Najprawdopodobniej nie: klasyczny wynik, według którego przekonanie o braku wolnej woli zwiększa oszukiwanie, nie powtórzył się w nowszych badaniach. Kathleen Vohs i Jonathan Schooler (2008) opisali taki efekt na małych grupach, w pierwszym badaniu na trzydziestu osobach. Thomas Nadelhoffer i współpracownicy (2020) powtórzyli te eksperymenty w pięciu badaniach, największe na 982 osobach, i w większości nie uzyskali tego wyniku.

    To dobra wiadomość dla obu stron sporu. Nie musisz bać się, że zrozumienie mechanizmów umysłu cię „rozmiękczy”. I nie musisz udawać, że wszystko zależy od silnej woli.

    Infografika: błąd poznawczy, wina czy plan. Mechanizm wyjaśnia decyzję, ale nie wybiera następnej. Wina patrzy wstecz, ocenia osobę i kończy się wstydem; odpowiedzialność patrzy naprzód, ocenia decyzję i warunki i kończy się planem.
    Wina i odpowiedzialność zaczynają się od tej samej decyzji, ale prowadzą w przeciwne strony.

    Czego z tych danych nie wolno wyciągać

    • Że jeden trening rozwiąże problem. W badaniu Morewedge’a uczestnikami byli głównie studenci, a błędy mierzono zadaniami testowymi, nie decyzjami o pieniądzach, związku czy pracy.
    • Że wyrozumiałość wobec siebie zawsze zwiększa motywację. Badania Breines i Chen prowadzono w laboratorium, na studentach i na zadaniach akademickich.
    • Że każda intuicja jest trafna. Heurystyki działają dobrze tam, gdzie masz doświadczenie i otoczenie daje uczciwą informację zwrotną. Przy sprzedaży pod presją czasu tak nie jest.
    • Że wolnej woli nie ma albo że jest. Badania nad wiarą w wolną wolę mówią o tym, co ludzie robią po przeczytaniu tekstu, a nie o tym, jak jest naprawdę.

    Kompas TSR: pytania na następną decyzję

    W terapii skoncentrowanej na rozwiązaniach nie zaczynamy od rozliczania przeszłości, tylko od tego, co już czasem działa. Kilka pytań, które możesz zadać sobie sam:

    1. Skala: na ile od 0 do 10 masz dziś wpływ na decyzje podobne do tej, której żałujesz? Co sprawia, że to nie jest zero?
    2. Wyjątki: kiedy ostatnio byłeś w podobnej sytuacji i nie uległeś? Co wtedy było inaczej: czas, nastrój, obecność kogoś, kartka z kryteriami?
    3. Warunki zamiast charakteru: co w otoczeniu tamtej decyzji sprzyjało pośpiechowi? Co z tego możesz następnym razem usunąć?
    4. Preferowana przyszłość: po czym poznasz za miesiąc, że podejmujesz takie decyzje spokojniej? Co zauważą inni?
    5. Jeden punkt wyżej: co byłoby małym znakiem, że jesteś o jeden punkt wyżej na skali?

    Jeden mały krok

    Wybierz jedną kategorię decyzji, w której najczęściej działasz pod presją, na przykład zakupy powyżej pewnej kwoty albo zgody na dodatkowe zadania w pracy. Ustal dla niej zasadę 24 godzin: odpowiadasz następnego dnia. Nie chodzi o to, żeby zawsze odmawiać, tylko o to, żeby decyzję podejmowała osoba po pierwszej fali emocji.

    Kiedy branie odpowiedzialności zamienia się w samobiczowanie

    Jeśli po każdej pomyłce przez wiele dni wracasz do niej w myślach, unikasz tematu albo czujesz, że „taki już jesteś”, to nie jest nadmiar odpowiedzialności, tylko jej przeciwieństwo. Rozmowa z kimś, kto nie ocenia, pomaga oddzielić to, co było poza twoim wpływem, od tego, co da się zmienić. Jeśli chcesz popracować nad tym w terapii online, umów się na pierwszą rozmowę.

    Najczęstsze pytania

    Czy mogę powiedzieć, że coś nie było moją winą, jeśli zadziałał błąd poznawczy?
    Możesz powiedzieć, że decyzja była dla ciebie łatwiejsza, niż powinna, bo ktoś lub coś wykorzystało typowy skrót myślowy. To uczciwe. Odpowiedzialność zostaje jednak przy tym, jak przygotujesz się na podobną sytuację w przyszłości.

    Czy znajomość listy błędów poznawczych coś daje?
    Daje niewiele, jeśli kończy się na lekturze. Więcej daje ćwiczenie na własnych decyzjach i zmiana warunków, w których je podejmujesz, na przykład odroczenie albo zapisanie kryteriów przed rozmową.

    Czy wyrozumiałość wobec siebie nie jest szukaniem wymówek?
    Nie musi być. W badaniach wyrozumiałość po porażce wiązała się z większą gotowością do poprawy, a nie mniejszą. Wymówka kończy rozmowę z samym sobą, wyrozumiałość pozwala ją kontynuować.

    Skąd mam wiedzieć, że decyduję pod wpływem emocji?
    Najczęstsze sygnały to pośpiech, poczucie, że okazja zaraz zniknie, i fizyczne napięcie: ścisk w brzuchu, przyspieszony oddech. To dobry moment, żeby nic nie podpisywać.

    Źródła

    • Breines, J. G., Chen, S. (2012). Self-compassion increases self-improvement motivation. Personality and Social Psychology Bulletin, 38(9), 1133–1143. doi:10.1177/0146167212445599
    • Gigerenzer, G., Gaissmaier, W. (2011). Heuristic decision making. Annual Review of Psychology, 62, 451–482. doi:10.1146/annurev-psych-120709-145346
    • Morewedge, C. K., Yoon, H., Scopelliti, I., Symborski, C. W., Korris, J. H., Kassam, K. S. (2015). Debiasing decisions: Improved decision making with a single training intervention. Policy Insights from the Behavioral and Brain Sciences, 2(1), 129–140. doi:10.1177/2372732215600886
    • Nadelhoffer, T., Shepard, J., Crone, D. L., Everett, J. A. C., Earp, B. D., Levy, N. (2020). Does encouraging a belief in determinism increase cheating? Reconsidering the value of believing in free will. Cognition, 203, 104342. doi:10.1016/j.cognition.2020.104342
    • Pronin, E., Lin, D. Y., Ross, L. (2002). The bias blind spot: Perceptions of bias in self versus others. Personality and Social Psychology Bulletin, 28(3), 369–381. doi:10.1177/0146167202286008
    • Vohs, K. D., Schooler, J. W. (2008). The value of believing in free will. Psychological Science, 19(1), 49–54. doi:10.1111/j.1467-9280.2008.02045.x

    Jeśli to Twoja sytuacja

    Rozmowa zamiast kolejnego artykułu

    Czytanie pomaga zrozumieć, ale zmiana zaczyna się zwykle w rozmowie. Umów bezpłatne 15 minut i sprawdź, czy mogę pomóc. Bez zobowiązań.

    Z bazy wiedzy: Poczucie własnej wartości – kompletny przewodnik  ·  Jak zbudować pewność siebie – krok po kroku