Opis przypadku jest złożony z kilku historii i zmieniony tak, żeby nie dało się rozpoznać żadnej konkretnej osoby.
Agnieszka ma trzydzieści sześć lat. Z Tomkiem była jedenaście lat, od ośmiu mieszkali razem. Mieli wspólny kredyt na samochód, psa, znajomych, których nie da się już podzielić, i rozmowę o ślubie, która wracała co kilka lat i nigdy nie kończyła się datą. Pół roku temu powiedział, że odchodzi. Na pierwszym spotkaniu powiedziała mi najpierw, że „w sumie nie ma o czym mówić”, a potem: „Nie mam prawa tak się rozsypywać. Przecież to nawet nie był rozwód”.
To zdanie słyszę w gabinecie częściej, niż mogłoby się wydawać. Czasem wypowiada je sama osoba po rozstaniu, czasem ktoś z rodziny, czasem koleżanka w pracy, która chce pocieszyć: „Dobrze, że nie mieliście ślubu, przynajmniej obejdzie się bez sądu”. Logistycznie bywa to prawdą. Psychologicznie badania mówią coś innego.
Co mówią dane o rozstaniu bez ślubu
Najlepiej opisane badanie na ten temat przeprowadził zespół Galeny Rhoades z Uniwersytetu w Denver. Przez dwadzieścia miesięcy śledzili 1295 osób w wieku od 18 do 35 lat, które były w związkach, ale nie w małżeństwie. W tym czasie 36,5% z nich przeżyło przynajmniej jedno rozstanie. Ponieważ badacze mierzyli samopoczucie tych samych osób przed rozstaniem i po nim, mogli porównać każdego uczestnika z nim samym.
Po rozstaniu średnio rósł dystres psychiczny i spadało zadowolenie z życia. Średnia zmiana była niewielka (d = 0,24 w obu przypadkach), ale średnia ukrywa tu najciekawsze rzeczy. Po pierwsze, wielkość spadku zadowolenia z życia zależała od tego, co ludzie ze sobą zbudowali. Wspólne mieszkanie i wspólne plany ślubu wiązały się z wyraźnie większym spadkiem. Mniejszy spadek miały osoby, które zdążyły już z kimś się spotykać. Długość związku, po uwzględnieniu pozostałych czynników, nie miała istotnego znaczenia.
Po drugie, zaskoczyło samych autorów to, że nie miało znaczenia, kto bardziej chciał rozstania. Wcześniejsze badania sugerowały, że osoba odchodząca radzi sobie lepiej. Tutaj ta różnica się nie pokazała.
Drugie źródło pochodzi z Wielkiej Brytanii. Lara Patrício Tavares i Arnstein Aassve przeanalizowali dane z dużego, wieloletniego badania gospodarstw domowych i porównali rozwody i separacje małżeństw z rozpadem związków, w których ludzie mieszkali razem bez ślubu. Na pierwszy rzut oka małżonkowie cierpieli bardziej. Ale gdy badacze uwzględnili to, czy para miała dzieci, różnica przestała być istotna. Najmocniejszym źródłem cierpienia po rozstaniu okazały się dzieci, a nie akt ślubu.
Z obu badań wyłania się ten sam wniosek: o tym, jak bardzo boli rozstanie, decyduje przede wszystkim to, ile życia było wspólnego, a nie to, czy było ono zapisane w urzędzie.
Nie ma jednego „prawidłowego” przebiegu
Warto zatrzymać się przy wykresie, bo on uczy czegoś, co ginie w średniej. W badaniu Rhoades mniej więcej co trzecie rozstanie przyniosło wyraźne pogorszenie samopoczucia. W mniej więcej połowie przypadków samopoczucie zmieniło się niewiele. A w mniej więcej co piątym przypadku ludzie czuli się po rozstaniu wyraźnie lepiej niż w związku.
To ważne z dwóch stron. Jeśli rozsypujesz się po latach wspólnego życia bez ślubu, nie przesadzasz i nie jesteś „za słaba” czy „za słaby”. Jesteś w dużej, dobrze opisanej grupie. A jeśli po rozstaniu czujesz przede wszystkim ulgę, to też nie znaczy, że coś jest z tobą nie tak. Ulga bywa uczciwym sygnałem, że związek od dawna kosztował więcej, niż dawał.
Dlaczego to tak boli, skoro „to nie był rozwód”
Tracisz nie tylko partnera, ale też kawałek siebie. Erica Slotter i jej współpracownicy pokazali w serii trzech badań, że po rozstaniu zmienia się nie tylko to, co myślimy o sobie, ale też to, jak wyraźny jest ten obraz. Ludzie mówili, że nie wiedzą już dokładnie, kim są, i że czują się jakby „mniejsi”. To właśnie ta utrata jasności obrazu siebie przewidywała cierpienie po rozstaniu, niezależnie od innych jego aspektów. Po ośmiu latach wspólnego mieszkania „my” jest wpisane w poranki, zakupy, wakacje i sposób, w jaki odpowiadasz na pytanie „co słychać”.
Strata nie ma swojego rytuału. Rozwód, choć trudny, ma formę: pozew, rozprawę, datę. Otoczenie wie, że coś się skończyło. Rozstanie w związku nieformalnym często dzieje się w kuchni, w jeden wieczór, a świat nie dostaje żadnego sygnału, że trzeba okazać wsparcie. O tym, jak bardzo pomaga możliwość współtworzenia pożegnania, pisałem w tekście o rytuałach żałoby.
Otoczenie odbiera prawo do smutku. Zdania „przynajmniej bez rozwodu” albo „przecież nie byliście małżeństwem” same w sobie wydają się niewinne. Ale badania nad żałobą pokazują, że bardziej niż brak wsparcia szkodzi poczucie, że inni odmawiają ci prawa do przeżywania straty. Opisałem ten mechanizm szerzej w artykule o żałobie pozbawionej praw. Rozstanie po latach bez ślubu to jeden z jego częstszych przykładów.
Czego z tych badań nie wolno wyciągać
- Nie mówią nic o Polsce wprost. Badanie Rhoades dotyczyło młodych dorosłych w USA, badanie Tavares i Aassve danych brytyjskich. Normy wokół ślubu i wspólnego mieszkania różnią się między krajami, więc liczby są kierunkowskazem, a nie miarą dla konkretnej osoby.
- Średnia zmiana była mała. d = 0,24 to efekt niewielki. Nie wynika z niego, że rozstanie „rujnuje” ludzi. Wynika, że rujnuje niektórych, a innym przynosi ulgę.
- To nie są eksperymenty. Nikogo nie losowano do wspólnego mieszkania ani do planów ślubu. Pary, które zamieszkały razem, mogły różnić się od pozostałych także w inny sposób.
- Badania nad obrazem siebie prowadzono głównie na studentach. Mechanizm jest spójny z tym, co widać w gabinecie, ale jego siła u osób po czterdziestce, po kilkunastu latach wspólnego życia, nie została dokładnie zmierzona.
- Psychologicznie podobnie nie znaczy prawnie podobnie. Związek nieformalny nie daje takiej ochrony jak małżeństwo, a podział wspólnego majątku potrafi być w nim trudniejszy, a nie łatwiejszy. W sprawach majątkowych warto porozmawiać z prawnikiem.
Kiedy to więcej niż smutek po rozstaniu
Smutek, płacz, bezsenność przez kilka nocy i natrętne myśli o byłym partnerze są częścią zwykłej reakcji na stratę. Warto poszukać pomocy, gdy przez kolejne tygodnie trudno ci funkcjonować w pracy i w domu, gdy przestajesz jeść albo spać, gdy sięgasz coraz częściej po alkohol, żeby wieczór był do przejścia, albo gdy pojawiają się myśli, że nie ma sensu dalej żyć. Wtedy nie czekaj, aż „samo przejdzie”. Jeśli masz takie myśli teraz, zadzwoń pod numer alarmowy 112. Jeśli trudno ci w ogóle poprosić o pomoc, przeczytaj tekst o tym, dlaczego tak często chcemy poradzić sobie sami.
Kompas: jak przejść przez rozstanie po latach krok po kroku
W pracy z osobami po rozstaniu nie zaczynam od analizy, kto zawinił. Zaczynam od tego, co już działa, nawet jeśli działa w małej skali. Oto pytania, które możesz zadać sobie sam lub sama.
1. Nazwij stratę po imieniu. Zamiast „to nawet nie był rozwód” spróbuj powiedzieć na głos, co się skończyło: „Skończyło się jedenaście lat mojego życia, wspólny dom i plan, który miałam na przyszłość”. To nie jest dramatyzowanie. To jest dokładność.
2. Skala. Na skali od 0 do 10, gdzie 0 oznacza najgorszy dzień po rozstaniu, a 10 dzień, w którym to rozstanie zajmuje w tobie już tylko tyle miejsca, ile chcesz mu dać, gdzie jesteś dziś? Jeśli nie na zerze, to co sprawia, że nie jest gorzej?
3. Wyjątki. Przypomnij sobie ostatnią godzinę albo ostatni wieczór, który był choć trochę lżejszy. Gdzie byłeś albo byłaś? Z kim? Co robiłaś? Wyjątki są najlepszą wskazówką, czego potrzebujesz więcej.
4. Z „my” na „ja”. W badaniu Larsona i Sbarry osoby po rozstaniu, które regularnie opowiadały o nim badaczom w ramach czterech spotkań, szybciej odbudowywały jasny obraz siebie, a to wiązało się z mniejszą samotnością, rzadszymi natrętnymi myślami i rzadszym używaniem słowa „my”. Nie potrzebujesz laboratorium. Spisz trzy rzeczy, które lubisz tylko ty, i trzy, które były „nasze”, ale które chcesz zatrzymać jako swoje.
5. Twój własny rytuał. Skoro nie było sądu ani daty, możesz ją ustalić sama albo sam. List, którego nie wyślesz, spacer w miejsce ważne dla was, oddanie rzeczy, które nie są ci już potrzebne. Ważne, żeby to była twoja forma pożegnania, a nie cudza.
6. Preferowana przyszłość. Wyobraź sobie, że za rok ktoś zapyta cię, jak poradziłaś sobie z tym rozstaniem. Po czym poznasz, że dobrze? Co wtedy robisz inaczej niż dziś? Kto z twoich bliskich pierwszy by to zauważył?
Jeden mały krok na ten tydzień
Wybierz jedną osobę, która zna ciebie, a nie tylko was dwoje, i powiedz jej wprost: „Rozstanie z nim (albo z nią) jest dla mnie tak trudne jak rozwód i potrzebuję, żebyś to wiedział”. Nie musisz niczego więcej tłumaczyć. Pozwolenie, żeby ktoś potraktował twoją stratę poważnie, jest często pierwszym krokiem do tego, żebyś sama albo sam potraktował ją poważnie. Więcej o tym, jak zamienić koniec związku w nowy początek, piszę w tekście „Gdy rozstanie staje się początkiem”.
Jeśli chcesz przejść przez to z kimś
Rozstanie po latach, z papierami czy bez nich, jest jedną z najczęstszych sytuacji, z którymi ludzie trafiają do mojego gabinetu. W terapii nie będziemy rozdrapywać każdej rany ani szukać winnych. Skupimy się na tym, co pomaga ci już teraz, i na tym, jak ma wyglądać życie, które budujesz dalej, tym razem po swojemu. Prowadzę terapię online, więc możesz rozmawiać ze mną z miejsca, w którym czujesz się bezpiecznie. Umów pierwsze spotkanie.
Źródła
- Rhoades, G. K., Kamp Dush, C. M., Atkins, D. C., Stanley, S. M. i Markman, H. J. (2011). Breaking up is hard to do: The impact of unmarried relationship dissolution on mental health and life satisfaction. Journal of Family Psychology, 25(3), 366–374. doi:10.1037/a0023627
- Tavares, L. P. i Aassve, A. (2013). Psychological distress of marital and cohabitation breakups. Social Science Research, 42(6), 1599–1611. doi:10.1016/j.ssresearch.2013.07.008
- Slotter, E. B., Gardner, W. L. i Finkel, E. J. (2010). Who am I without you? The influence of romantic breakup on the self-concept. Personality and Social Psychology Bulletin, 36(2), 147–160. doi:10.1177/0146167209352250
- Larson, G. M. i Sbarra, D. A. (2015). Participating in research on romantic breakups promotes emotional recovery via changes in self-concept clarity. Social Psychological and Personality Science, 6(4), 399–406. doi:10.1177/1948550614563085