Przejdź do treści
Strona główna » Rezerwa poznawcza. Dlaczego dwa mózgi z podobnymi zmianami radzą sobie zupełnie inaczej

Rezerwa poznawcza. Dlaczego dwa mózgi z podobnymi zmianami radzą sobie zupełnie inaczej

    W 1988 roku badacze z San Diego przeanalizowali mózgi 137 zmarłych mieszkańców domu opieki, których pamięć i sprawność oceniano za życia. U dziesięciu osób znaleźli zmiany typowe dla choroby Alzheimera, choć za życia funkcjonowały one najlepiej w całym ośrodku (Katzman i wsp., 1988). Ich mózgi były cięższe i miały więcej dużych neuronów. Autorzy napisali, że te osoby miały „większą rezerwę”. Tak zaczyna się historia pojęcia, które dziś pojawia się w każdym tekście o czytaniu, krzyżówkach i demencji.

    Pani po sześćdziesiątce (postać złożona z kilku historii, zmieniona tak, by nikt nie był rozpoznawalny) przyszła do mnie po tym, jak jej mama zachorowała na alzheimera. Od roku codziennie rozwiązywała sudoku, ćwiczenia z aplikacji i czytała „na czas”. Mówiła: „Buduję rezerwę”. Ale kiedy zapomniała nazwiska aktora, nie spała pół nocy. Rezerwa poznawcza stała się dla niej nie zasobem, tylko kolejnym źródłem lęku. Podobne obietnice krążą wokół dwujęzyczności i nauki języka po trzydziestce.

    Czym jest rezerwa poznawcza?

    To zdolność mózgu do elastycznego korzystania z różnych dróg i strategii, dzięki której przy podobnych zmianach chorobowych jedni ludzie funkcjonują dobrze dłużej niż inni.

    Międzynarodowa grupa badaczy pod kierunkiem Yaakova Sterna (2020) zaproponowała wspólne definicje trzech pojęć, które wcześniej myliły się nawet specjalistom:

    • Rezerwa mózgowa, czyli „więcej materiału”: większa objętość mózgu, więcej neuronów i połączeń, od których można sporo stracić, zanim pojawią się objawy.
    • Rezerwa poznawcza, czyli „sprawniejsze korzystanie z tego, co jest”: elastyczność sieci mózgowych i umiejętność sięgania po strategie zastępcze, gdy pierwsza droga zawodzi.
    • Utrzymanie mózgu, czyli „mniej zmian z wiekiem”: niektórzy ludzie po prostu wolniej gromadzą uszkodzenia.

    W praktyce oznacza to, że dwie osoby z podobnym obrazem w rezonansie mogą zupełnie inaczej radzić sobie w codziennym życiu. Rezerwa nie zatrzymuje choroby. Przesuwa moment, w którym zaczyna być widać jej skutki.

    Czy czytanie i hobby obniżają ryzyko demencji?

    W badaniach obserwacyjnych tak: osoby regularnie aktywne umysłowo miały około 23% niższe ryzyko demencji, ale część tego związku może wynikać z odwrotnego kierunku przyczynowości.

    Su i wsp. (2022) zebrali 38 badań podłużnych z ponad 2,15 miliona uczestników, wśród których rozpoznano około 74 700 przypadków demencji. Aktywności poznawcze, takie jak czytanie, wiązały się z ryzykiem niższym o około 23% (RR 0,77), aktywność fizyczna o 17%, a towarzyska o 7%. Verghese i wsp. (2003) obserwowali 469 osób po 75. roku życia: czytanie, gry planszowe, gra na instrumencie i taniec wiązały się z mniejszym ryzykiem demencji. W tajwańskim badaniu 1962 osób po 64. roku życia ci, którzy czytali co najmniej raz w tygodniu, mieli o połowę mniejszą szansę pogorszenia sprawności poznawczej po 6, 10 i 14 latach, i to na każdym poziomie wykształcenia (Chang i wsp., 2020).

    Brzmi jak gotowa recepta. Ale wszystkie te badania są obserwacyjne, a w tym temacie istnieje pułapka, o której rzadko się mówi.

    Dlaczego te liczby mogą przesadzać?

    Bo zmiany prowadzące do demencji zaczynają się lata przed diagnozą i mogą same zmniejszać chęć do czytania i hobby, przez co mniej aktywności bywa wczesnym objawem, a nie przyczyną.

    Najlepiej pokazuje to brytyjskie badanie Whitehall II (Sommerlad i wsp., 2020), w którym ponad 8 tysięcy urzędników obserwowano średnio przez 18 lat. Aktywność w czasie wolnym mierzona około 56. roku życia nie wiązała się z późniejszym ryzykiem demencji. Ta sama aktywność mierzona około 66. roku życia już się wiązała, ale tylko w perspektywie kolejnych ośmiu lat. A spadek aktywności między jednym a drugim pomiarem przewidywał demencję. Autorzy wnioskują, że rezygnacja z zajęć pojawia się w fazie przedklinicznej choroby i że nie znaleźli mocnych dowodów na ochronne działanie samej aktywności.

    To nie znaczy, że czytanie nic nie daje. Znaczy, że część związku z wielkich metaanaliz może działać w odwrotnym kierunku: nie „czytam, więc nie choruję”, tylko „zaczynam chorować, więc mniej czytam”. Do tego dochodzi to, że osoby czytające częściej mają wyższe wykształcenie, więcej kontaktów i lepszy dostęp do opieki zdrowotnej. Badacze próbują to uwzględniać, ale nie da się tego zrobić w pełni.

    Infografika: rezerwa poznawcza. Przy podobnych zmianach w mózgu jedna osoba radzi sobie, bo mózg korzysta z innych dróg i objawy przychodzą później, a druga ma mniej zapasowych strategii i kłopoty widać wcześniej. Rezerwę budują nauka, rozmowy, czytanie i uczenie się nowych rzeczy. Uwaga: rezygnacja z książek i hobby bywa wczesnym sygnałem choroby, a nie jej przyczyną.
    Rezerwa poznawcza nie zatrzymuje choroby, ale przesuwa moment, w którym widać jej skutki.

    Czy rezerwę poznawczą da się budować w dorosłości?

    Prawdopodobnie tak, ale najmocniejsze dane dotyczą edukacji i złożoności pracy w ciągu całego życia, a nie pojedynczych ćwiczeń zaczynanych po sześćdziesiątce.

    Rezerwa poznawcza to pojęcie opisujące efekt długiego używania mózgu w różnorodny sposób: nauki, pracy wymagającej myślenia, rozmów, rozwiązywania problemów, przyswajania nowych umiejętności. W tajwańskim badaniu czytanie wiązało się z mniejszym ryzykiem pogorszenia także u osób z niskim wykształceniem, co daje powody do umiarkowanego optymizmu. Szerzej o tym, które czynniki ryzyka demencji da się zmieniać i co pokazały badania z losowaniem, pisałem w tekście 45% demencji da się uniknąć?

    Z gabinetu dodam jedno. Aktywność wykonywana z lęku, „bo muszę budować rezerwę”, często traci to, co w niej najcenniejsze: ciekawość, kontakt z ludźmi i przyjemność, która sprawia, że do czegoś wracasz przez lata. U pani z początku tekstu zmiana zaczęła się od odstawienia aplikacji z ćwiczeniami i powrotu do klubu książki, z którego zrezygnowała lata temu. Mniej się sprawdzała, więcej rozmawiała. To, jak myślimy o własnym starzeniu, też ma znaczenie, o czym pisałem w tekście o nastawieniu do starzenia się.

    Kiedy problemy z pamięcią to powód, żeby iść do lekarza?

    Gdy zmiana jest wyraźna, narasta przez miesiące albo zauważają ją bliscy, warto zacząć od lekarza rodzinnego, bo wiele przyczyn kłopotów z pamięcią da się leczyć.

    Gorszą pamięć mogą powodować m.in. zaburzenia tarczycy, niedobór witaminy B12, niedosłuch, bezsenność, skutki uboczne leków i depresja. Jeśli ktoś bliski zaczyna gubić się w znanych miejscach, nie radzi sobie z czynnościami, które wcześniej były łatwe, albo wyraźnie wycofuje się z dawnych zajęć, to powód do diagnostyki, a nie do kolejnego zestawu ćwiczeń. O tym, jak depresja i choroba Alzheimera się ze sobą łączą, pisałem w tekście Depresja a alzheimer.

    Czego z tych danych nie wolno wyciągać

    • Że czytanie chroni przed alzheimerem. Badania są obserwacyjne. Pokazują związek, nie dowód przyczyny.
    • Że 23% to twoja indywidualna obniżka ryzyka. To uśredniony wynik dla populacji, w którym część może wynikać z odwrotnej przyczynowości i innych różnic między ludźmi.
    • Że kto nie czyta, sam jest sobie winien. Na ryzyko demencji składa się wiek, geny, choroby naczyniowe i wiele innych czynników. Obwinianie chorych za brak aktywności jest i nieprawdziwe, i krzywdzące.
    • Że rezerwa to schowany zapasowy mózg. To raczej repertuar strategii, który pozwala dłużej radzić sobie mimo zmian. Gdy zmiany są duże, rezerwa się wyczerpuje.
    • Że wystarczy jedna aktywność. W metaanalizie z niższym ryzykiem wiązały się osobno aktywność poznawcza, fizyczna i towarzyska.

    Kompas TSR: pytania, które możesz sobie zadać

    • Wyjątek: Przy jakim zajęciu ostatnio zapomniałeś o upływie czasu, a jednocześnie musiałeś myśleć? Co to było i z kim?
    • Skala: Na skali od 0 do 10, na ile twoje obecne aktywności dają ci przyjemność, a nie tylko poczucie obowiązku? Co sprawia, że to nie zero?
    • Zasoby: Czego nauczyłeś się w ostatnich latach z ciekawości, a nie z konieczności? Co pomogło ci przy tym wytrwać?
    • Lęk o pamięć: Kiedy martwisz się o swoją pamięć mniej? Co w tych chwilach robisz inaczej?

    Jeden mały krok

    Wybierz w tym tygodniu jedną rzecz, która łączy myślenie z kimś drugim: wspólną grę planszową, rozmowę o książce, lekcję czegoś nowego z wnukiem albo z przyjaciółką. Nie licz minut. Zauważ tylko, czy chciałbyś to powtórzyć.

    Jeśli lęk o pamięć zaczyna rządzić twoim dniem, albo opiekujesz się rodzicem z demencją i brakuje ci sił, możemy się temu przyjrzeć razem. Prowadzę terapię online. Umów się na konsultację.

    Najczęstsze pytania

    Czy aplikacje do treningu mózgu budują rezerwę poznawczą?
    Przegląd badań nad komercyjnymi programami treningowymi pokazał, że ludzie poprawiają się głównie w ćwiczonych zadaniach, a przenoszenie efektów na codzienne funkcjonowanie jest słabo udokumentowane (Simons i wsp., 2016). Jeśli aplikacja cię bawi, nie szkodzi. Jeśli robisz ją z lęku, lepiej wybrać coś, co łączy myślenie z ludźmi.

    Czy po sześćdziesiątce jest za późno?
    Najmocniejsze dane dotyczą całego życia, ale w badaniu tajwańskim regularne czytanie po 64. roku życia wiązało się z mniejszym ryzykiem pogorszenia sprawności w kolejnych latach. Nie ma powodu, żeby z tego rezygnować, nawet jeśli nie znamy dokładnej siły efektu.

    Czy niskie wykształcenie przesądza o małej rezerwie?
    Nie przesądza. Wykształcenie jest jednym ze składników, ale rezerwę buduje też praca, nauka w dorosłości, relacje i aktywności w czasie wolnym. W cytowanym badaniu korzyści z czytania widoczne były na każdym poziomie wykształcenia.

    Czy internet też się liczy?
    W dużych badaniach regularne korzystanie z internetu po pięćdziesiątce wiązało się z niższym, a nie wyższym ryzykiem demencji. Więcej pisałem o tym w tekście Czy internet zmienia mózg?

    Źródła

    • Chang, Y.-H., Wu, I.-C., Hsiung, C. A. (2020). Reading activity prevents long-term decline in cognitive function in older people: evidence from a 14-year longitudinal study. International Psychogeriatrics, 33(1), 63–74. doi:10.1017/S1041610220000812
    • Katzman, R. i wsp. (1988). Clinical, pathological, and neurochemical changes in dementia: a subgroup with preserved mental status and numerous neocortical plaques. Annals of Neurology, 23(2), 138–144. doi:10.1002/ana.410230206
    • Simons, D. J. i wsp. (2016). Do “brain-training” programs work? Psychological Science in the Public Interest, 17(3), 103–186. doi:10.1177/1529100616661983
    • Sommerlad, A., Sabia, S., Livingston, G., Kivimäki, M., Lewis, G., Singh-Manoux, A. (2020). Leisure activity participation and risk of dementia: An 18-year follow-up of the Whitehall II Study. Neurology, 95(20), e2803–e2815. doi:10.1212/WNL.0000000000010966
    • Stern, Y. i wsp. (2020). Whitepaper: Defining and investigating cognitive reserve, brain reserve, and brain maintenance. Alzheimer’s & Dementia, 16(9), 1305–1311. doi:10.1016/j.jalz.2018.07.219
    • Su, S. i wsp. (2022). Leisure activities and the risk of dementia: A systematic review and meta-analysis. Neurology, 99(15), e1651–e1663. doi:10.1212/WNL.0000000000200929
    • Verghese, J. i wsp. (2003). Leisure activities and the risk of dementia in the elderly. New England Journal of Medicine, 348(25), 2508–2516. doi:10.1056/NEJMoa022252

    Jeśli to Twoja sytuacja

    Rozmowa zamiast kolejnego artykułu

    Czytanie pomaga zrozumieć, ale zmiana zaczyna się zwykle w rozmowie. Umów bezpłatne 15 minut i sprawdź, czy mogę pomóc. Bez zobowiązań.

    Z bazy wiedzy: Poczucie własnej wartości – kompletny przewodnik  ·  Jak zbudować pewność siebie – krok po kroku