Przejdź do treści
Strona główna » Kontrola po zdradzie: kiedy jest etapem naprawy, a kiedy pułapką

Kontrola po zdradzie: kiedy jest etapem naprawy, a kiedy pułapką

    W trzech eksperymentach, w których wzięło udział łącznie 119 osób, wielokrotne sprawdzanie nie pogarszało pamięci, ale wyraźnie odbierało do niej zaufanie (van den Hout i Kindt, 2003). Badacze sprawdzali, czy wirtualna kuchenka gazowa jest wyłączona, a nie telefon partnera. Mechanizm okazuje się jednak zaskakująco podobny do tego, co dzieje się w związku po zdradzie.

    Kasia od ośmiu miesięcy codziennie przegląda telefon Marka. On oddaje go bez słowa, hasło zna od dnia, w którym wszystko wyszło na jaw. Nic nie znalazła. Mimo to wieczorem znowu sięga po telefon, a po kwadransie czuje nie ulgę, tylko pytanie: „a jeśli skasował?”. Na pierwszym spotkaniu mówi: „Po zdradzie zawsze będzie kontrola. Tego się nie zapomina. Nie wiem, czy terapia ma sens”.

    Opis jest kompozycją kilku sytuacji z gabinetu, zmienioną tak, żeby nie dało się rozpoznać żadnej osoby.

    To zdanie słyszę często i rozumiem, skąd się bierze. Warto jednak sprawdzić, czy jest prawdziwe, bo od tej odpowiedzi zależy, czy ktoś zostaje w związku z poczuciem przymusu, czy odchodzi z przekonaniem, że nie było innego wyjścia.

    Czy po zdradzie zawsze pojawia się kontrola?

    Wzmożona czujność po zdradzie jest bardzo częsta, ale nie jest ani nieunikniona, ani trwała z definicji. W badaniu 73 młodych dorosłych po zdradzie partnera u 45,2% objawy sugerowały prawdopodobny zespół stresu pourazowego związany ze zdradą (Roos i wsp., 2019). To znaczy, że u wielu osób odkrycie zdrady działa jak uraz: pojawiają się natrętne obrazy, napięcie i potrzeba sprawdzania, czy zagrożenie minęło.

    Kristina Coop Gordon, Donald Baucom i Douglas Snyder opisują to wprost jako reakcję potraumatyczną. Rozpada się nie tylko obraz partnera, ale też przekonanie „potrafię ocenić, komu ufać”. Sprawdzanie jest próbą odzyskania tego przekonania. To nie jest więc wada charakteru osoby zdradzonej. To zrozumiała reakcja, która jednak ma swoją cenę.

    Dlaczego sprawdzanie telefonu uspokaja tylko na chwilę

    Sprawdzanie daje ulgę na krótko i wątpliwość na dłużej, bo każde kolejne sprawdzenie osłabia zaufanie do tego, co już się wie. W eksperymentach Marcela van den Houta i Merel Kindt osoby, które wielokrotnie kontrolowały wirtualną kuchenkę, pamiętały równie dokładnie jak pozostali, ale ich wspomnienia stawały się mniej wyraźne, a pewność malała. Autorzy nazwali sprawdzanie strategią bezpieczeństwa, która działa przeciwnie do zamierzenia: zamiast zmniejszać wątpliwość, podtrzymuje ją.

    Podobną pętlę opisali badacze mediów społecznościowych. W badaniu 308 studentów im więcej czasu ktoś spędzał na Facebooku, tym częściej odczuwał zazdrość związaną z tym, co tam widział o partnerze (Muise i wsp., 2009). Autorzy wyjaśniają to sprzężeniem zwrotnym: niejasna informacja budzi niepokój, a niepokój każe szukać kolejnej informacji. Po zdradzie ten mechanizm ma jeszcze więcej paliwa, bo podejrzenie kiedyś okazało się trafne.

    Dlatego Kasia po ośmiu miesiącach nie czuje się bezpieczniej, chociaż niczego nie znalazła. Pustka w telefonie nie odpowiada na jej pytanie, bo jej pytanie brzmi: „czy mogę znowu polegać na tym, co wiem?”. Sprawdzanie na to pytanie nie odpowie nigdy.

    Czym różni się kontrola od przejrzystości

    Kontrola to informacja wydobywana przez osobę zranioną, a przejrzystość to informacja oferowana przez osobę, która zawiodła, zanim ktokolwiek o nią poprosi. Różnica wydaje się kosmetyczna, a w praktyce decyduje o tym, czy zaufanie ma szansę wrócić.

    Najlepsze dane na ten temat pochodzą z badań nad rodzicami i nastolatkami. Margaret Kerr i Håkan Stattin zbadali 1186 czternastolatków i ich rodziców. To, co rodzice wiedzieli o życiu dzieci, wiązało się z lepszym funkcjonowaniem młodzieży głównie wtedy, gdy wiedza pochodziła z tego, co dziecko samo opowiadało. Śledzenie i wypytywanie wyjaśniało te związki słabiej. W innym badaniu tego zespołu zaufanie rodziców najmocniej wiązało się właśnie z informacjami przekazywanymi spontanicznie (Kerr, Stattin i Trost, 1999).

    Związek dwojga dorosłych to nie relacja rodzica z nastolatkiem i tę analogię trzeba traktować ostrożnie. Logika jest jednak ta sama: zaufanie buduje się na tym, co druga osoba pokazuje z własnej woli, a nie na tym, co udało się znaleźć. W związku po zdradzie oznacza to, że ciężar przejrzystości leży po stronie osoby, która zdradziła. „Dzwoniła dziś do mnie, chcę, żebyś wiedziała” mówione bez pytania robi coś, czego nie zrobi sto przejrzanych rozmów.

    Infografika: kontrola po zdradzie. Po lewej kontrola: sama wydobywam informacje, co daje ulgę na godzinę. Po prawej przejrzystość: partner mówi sam, zanim zapytam, co pozwala rosnąć zaufaniu. W środku: każde kolejne sprawdzenie osłabia pewność tego, co już wiem. Po czym poznać, że to etap: czujność słabnie, gdy przybywa dowodów; mówi ten, kto zawiódł, zanim padnie pytanie; jeśli czujność nie maleje mimo przejrzystości, to sygnał, nie wyrok.
    Kontrola wydobywa informacje, przejrzystość je oferuje. Tylko ta druga daje osobie zranionej coś, na czym może znowu oprzeć zaufanie. Opracowanie na podstawie van den Hout i Kindt 2003, Kerr, Stattin i Trost 1999 oraz Gordon, Baucom i Snyder 2004.

    Czy czujność po zdradzie mija?

    U wielu par czujność słabnie, gdy przez dłuższy czas pojawiają się dowody zmiany. W badaniu Davida Atkinsa i współpracowników pary po ujawnionej zdradzie zaczynały terapię w gorszym stanie niż pozostałe, ale poprawiały się w niej szybciej. Pięć lat później pary po zdradzie, które zostały razem, nie różniły się zadowoleniem ze związku od par, w których zdrady nie było (Marín, Christensen i Atkins, 2014). Szczegółowo opisuję te wyniki w tekście o odbudowie zaufania po zdradzie.

    Te dane nie mówią, że wszystko wraca do stanu sprzed zdrady. Mówią, że zdanie „kontrola nie zniknie” nie opisuje losu wszystkich par. Pamięć o zdradzie zostaje. Zmienia się to, jak często wraca i ile za sobą ciągnie.

    Kiedy kontrola nie słabnie mimo przejrzystości

    Gdy partner od miesięcy mówi sam, a potrzeba sprawdzania nie maleje, warto zapytać, co ją podtrzymuje. Zwykle wchodzi w grę jedna z trzech odpowiedzi.

    • Intuicja może być trafna. Jeśli przejrzystość jest wybiórcza, pojawiają się nowe niejasności albo kontakt z trzecią osobą trwa, czujność nie jest objawem. Jest informacją.
    • Zranienie potrzebuje osobnej pracy. Natrętne myśli, bezsenność i obrazy wracające o drugiej w nocy mogą utrzymywać się niezależnie od zachowania partnera. Wtedy pomaga praca z samą reakcją na uraz, o której piszę w tekście „Jak przestać myśleć o zdradzie”.
    • Kontrola była w związku wcześniej. Jeśli sprawdzanie, podejrzliwość lub zazdrość towarzyszyły relacji jeszcze przed zdradą, zdrada mogła je tylko wzmocnić. O zazdrości niezależnej od faktów piszę w tekście o zazdrości w związku.

    Jest też czwarta możliwość: oboje robią, co mogą, a związek nie wraca. Wtedy rozstanie nie jest porażką terapii, tylko jednym z uczciwych zakończeń. Nie ma sensu utrzymywać relacji na siłę. Nie ma też sensu jej kończyć tylko dlatego, że ktoś uznał z góry, że kontrola zostanie na zawsze.

    Osobna sytuacja to związek, w którym kontrolę stosuje osoba, która zdradziła, wobec osoby zdradzonej, albo w którym sprawdzanie łączy się z groźbami i zastraszaniem. To już nie jest naprawa po zdradzie, tylko kwestia bezpieczeństwa. Więcej piszę o tym w tekście o manipulowaniu strachem w relacji.

    Czego z tych danych nie wolno wyciągać

    Po pierwsze, eksperymenty van den Houta dotyczyły zdrowych osób sprawdzających wirtualną kuchenkę i miały modelować mechanizm zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego. Przeniesienie ich na związek to rozumowanie przez analogię, a nie wynik badań nad parami.

    Po drugie, badania Kerr i Stattin dotyczą rodziców i nastolatków w Szwecji. Nie wiadomo, jak silny byłby ten sam efekt między partnerami po zdradzie, bo takich badań nie ma.

    Po trzecie, dane o parach w terapii pochodzą z małej grupy: w badaniu Atkinsa i wsp. było 19 par po zdradzie, wszystkie małżeńskie i zmotywowane do pracy. Nie da się z nich obliczyć szans konkretnego związku.

    Po czwarte, 45,2% w badaniu Roos i wsp. to odsetek osób z objawami sugerującymi zespół stresu pourazowego w kwestionariuszu, a nie postawione rozpoznania. Próba była mała i młoda (średnia wieku około 19 lat).

    Kompas TSR: jak sprawdzić, czy kontrola słabnie

    Skala. Na skali od 0 do 10, gdzie 0 oznacza „muszę sprawdzić wszystko, natychmiast”, a 10 „mogę nie sprawdzać i to mi nie przeszkadza”, gdzie jesteś dziś? A gdzie byłaś albo byłeś miesiąc temu? Sama zmiana o punkt jest informacją, której nie widać z dnia na dzień.

    Wyjątki. Czy był ostatnio wieczór, w którym nie sięgnęłaś po telefon albo sięgnąłeś później niż zwykle? Co się wtedy działo? Co zrobił partner, a co ty?

    Kto co niesie. Co partner mógłby mówić sam, zanim zapytasz, żeby sprawdzanie było choć trochę mniej potrzebne? Jedna konkretna rzecz, nie lista warunków.

    Preferowana przyszłość. Wyobraź sobie, że za rok potrzeba sprawdzania jest na tyle mała, na ile to możliwe. Co robisz w wieczór, który dziś zajmuje przeglądanie telefonu? Odpowiedź pokazuje, o co naprawdę walczysz.

    Jeden mały krok

    Jeśli to ty sprawdzasz: następnym razem, gdy poczujesz impuls, odłóż sprawdzenie o dwadzieścia minut i zapisz w tym czasie, czego dokładnie się boisz. Nie chodzi o to, żeby nie sprawdzić. Chodzi o to, żeby zobaczyć, co dzieje się z niepokojem, gdy nie dostaje natychmiastowej odpowiedzi. Jeśli to ty zawiodłeś albo zawiodłaś: powiedz dziś jedną rzecz, o którą nikt cię nie pytał.

    Sprawdzanie, które trwa miesiącami, męczy obie strony i rzadko udaje się je przerwać samą siłą woli. Celem terapii po zdradzie nie jest zapomnienie, tylko to, żeby pamięć przestała rządzić każdym wieczorem. Pracuję z parami i z osobami, które przychodzą same, także wtedy, gdy partner nie chce dołączyć. Spotkania odbywają się online. Umów się na pierwszą rozmowę.

    Najczęstsze pytania

    Czy osoba, która zdradziła, powinna oddać partnerowi telefon?
    Może to dać poczucie bezpieczeństwa w pierwszych tygodniach, ale samo udostępnienie telefonu rzadko odbudowuje zaufanie. Więcej daje mówienie o ważnych sprawach z własnej inicjatywy, zanim partner zdąży zapytać.

    Ile trwa czujność po zdradzie?
    Nie ma jednego terminu. U wielu osób słabnie w ciągu miesięcy, gdy pojawiają się powtarzalne dowody zmiany. Jeśli mimo przejrzystości partnera nie maleje przez długi czas albo zaburza sen i pracę, warto poszukać pomocy dla siebie.

    Czy terapia ma sens, jeśli „tego się nie zapomina”?
    Tak, bo jej celem nie jest zapomnienie. Celem jest to, żeby wspomnienie zdrady wracało rzadziej, słabiej i nie decydowało o codzienności. Terapia może też pomóc podjąć decyzję o rozstaniu, jeśli związek nie wraca.

    Czy sprawdzanie partnera po zdradzie to toksyczne zachowanie?
    Samo w sobie nie. To częsta reakcja na zranienie. Staje się problemem, gdy nie słabnie mimo dowodów zmiany, gdy wiąże się z przymusem i groźbami albo gdy zabiera coraz więcej czasu i sił.

    Źródła

    • Atkins, D. C., Eldridge, K. A., Baucom, D. H., Christensen, A. (2005). Infidelity and behavioral couple therapy: optimism in the face of betrayal. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 73(1), 144–150. doi:10.1037/0022-006X.73.1.144
    • Gordon, K. C., Baucom, D. H., Snyder, D. K. (2004). An integrative intervention for promoting recovery from extramarital affairs. Journal of Marital and Family Therapy, 30(2), 213–231. doi:10.1111/j.1752-0606.2004.tb01235.x
    • Kerr, M., Stattin, H. (2000). What parents know, how they know it, and several forms of adolescent adjustment: further support for a reinterpretation of monitoring. Developmental Psychology, 36(3), 366–380. doi:10.1037/0012-1649.36.3.366
    • Kerr, M., Stattin, H., Trost, K. (1999). To know you is to trust you: parents’ trust is rooted in child disclosure of information. Journal of Adolescence, 22(6), 737–752. doi:10.1006/jado.1999.0266
    • Marín, R. A., Christensen, A., Atkins, D. C. (2014). Infidelity and behavioral couple therapy: relationship outcomes over 5 years following therapy. Couple and Family Psychology: Research and Practice, 3(1), 1–12. doi:10.1037/cfp0000012
    • Muise, A., Christofides, E., Desmarais, S. (2009). More information than you ever wanted: does Facebook bring out the green-eyed monster of jealousy? CyberPsychology & Behavior, 12(4), 441–444. doi:10.1089/cpb.2008.0263
    • Roos, L. G., O’Connor, V., Canevello, A., Bennett, J. M. (2019). Post-traumatic stress and psychological health following infidelity in unmarried young adults. Stress and Health, 35(4), 468–479. doi:10.1002/smi.2880
    • van den Hout, M., Kindt, M. (2003). Repeated checking causes memory distrust. Behaviour Research and Therapy, 41(3), 301–316. doi:10.1016/s0005-7967(02)00012-8

    Jeśli to Twoja sytuacja

    Rozmowa zamiast kolejnego artykułu

    Czytanie pomaga zrozumieć, ale zmiana zaczyna się zwykle w rozmowie. Umów bezpłatne 15 minut i sprawdź, czy mogę pomóc. Bez zobowiązań.

    Z bazy wiedzy: Poczucie własnej wartości – kompletny przewodnik  ·  Jak zbudować pewność siebie – krok po kroku