Przejdź do treści
Strona główna » Konformizm. Co trzecia odpowiedź idzie za grupą, nawet gdy widać, że grupa się myli

Konformizm. Co trzecia odpowiedź idzie za grupą, nawet gdy widać, że grupa się myli

    Pan Marek jest inżynierem, który zna się na rzeczy. Na zebraniu projektowym zobaczył błąd w harmonogramie, policzył go dwa razy i był pewien. Kierownik przedstawił plan, kolejne osoby kiwały głowami, ktoś powiedział „wygląda dobrze”. Kiedy przyszła jego kolej, usłyszał własny głos: „Też nie widzę problemu”. Wieczorem nie mógł zasnąć. „Wiedziałem, że mają nie rację. To dlaczego się z nimi zgodziłem?”

    (Opis jest złożony z kilku historii i zmieniony tak, żeby nie dało się rozpoznać żadnej konkretnej osoby.)

    To pytanie zadaje sobie wiele osób po spotkaniach, rodzinnych obiadach i rozmowach w grupie znajomych. Odpowiedź nie brzmi „bo jestem słaby”. Brzmi raczej: bo tak działa ludzki mózg, który przez większą część historii gatunku przetrwał dzięki grupie.

    Eksperyment Ascha i to, co z niego zostało

    W latach 50. Solomon Asch posadził badanych w grupie kilku osób i pokazywał im proste zadanie: która z trzech linii ma taką samą długość jak linia wzorcowa. Odpowiedź była oczywista. Pozostali uczestnicy byli jednak współpracownikami badacza i w części prób zgodnie wskazywali błędną linię. Badani w około jednej trzeciej takich prób szli za grupą, choć widzieli co innego.

    Ten wynik przez dekady był jednym z filarów psychologii społecznej, a w czasach kryzysu replikacyjnego zasadnie pytano, czy się utrzyma. W 2023 roku Axel Franzen i Sebastian Mader powtórzyli eksperyment na 210 osobach w Szwajcarii. Odsetek błędnych odpowiedzi wyniósł 33%, niemal dokładnie tyle samo co u Ascha. Gdy za trafne odpowiedzi płacono, spadł do 25%, czyli pieniądze osłabiły presję, ale jej nie wyłączyły. Gdy zamiast linii pytano o opinie polityczne, zgodność z grupą wyniosła 38%.

    Najciekawsze okazało się to, czego nie znaleziono. Inteligencja, samoocena, potrzeba aprobaty społecznej ani większość cech osobowości nie przewidywały przekonująco, kto ulegnie grupie. Wyjątkiem była otwartość na doświadczenie. Konformizm nie jest więc przypadłością „słabych charakterów”. Dotyczy niemal każdego.

    Dwa różne powody, żeby pójść za grupą

    Psychologia od lat 50. odróżnia dwa mechanizmy, opisane przez Mortona Deutscha i Harolda Gerarda.

    Wpływ informacyjny to myślenie „skoro wszyscy tak uważają, pewnie wiedzą coś, czego ja nie wiem”. To często rozsądna strategia. Gdy nie znamy się na czymś, opinia wielu osób bywa lepszym przewodnikiem niż własne zgadywanie. Wybieramy restaurację, w której są ludzie, a nie pustą.

    Wpływ normatywny to myślenie „nie chcę odstawać, nie chcę być tym jednym”. Tu nie chodzi o wiedzę, tylko o przynależność. Właśnie ten mechanizm działał na zebraniu pana Marka: wiedział, że ma rację, ale koszt wyłamania się wydał mu się w tamtej chwili wyższy.

    Badania nad mózgiem pokazują, dlaczego ten koszt jest tak odczuwalny. W badaniu Wasilija Klucharewa i współpracowników rozbieżność między własną oceną a opinią grupy wywoływała w mózgu sygnał podobny do tego, który pojawia się, gdy coś idzie inaczej, niż oczekiwaliśmy, czyli do sygnału błędu. Im silniejszy był ten sygnał, tym bardziej badani zmieniali potem zdanie w stronę grupy. Bycie w mniejszości mózg przetwarza jak błąd, który trzeba skorygować.

    Infografika: konformizm. Dwa rodzaje: informacyjny (oni pewnie wiedzą lepiej, rozsądny, gdy grupa wie więcej) i normatywny (nie chcę odstawać, kosztowny, gdy wiesz, że grupa się myli). Replikacja Ascha z 2023 roku: 33% błędnych odpowiedzi przy ocenie długości odcinka, 25% gdy płacono za trafność, 38% przy poglądach politycznych. Jeden sojusznik w grupie wyraźnie osłabia presję.
    Ten sam odruch bywa mądrością, gdy grupa wie więcej, i kosztem, gdy wiesz, że grupa się myli.

    Najsilniejszy znany „wyłącznik” presji

    Asch sprawdził też, co się dzieje, gdy w grupie pojawia się jedna osoba, która odpowiada zgodnie z prawdą. Zgodność z błędną większością spadała wtedy do ułamka wcześniejszego poziomu. Nie trzeba było, żeby cała grupa się zmieniła. Wystarczyło, żeby badany nie był sam.

    To jedna z najbardziej praktycznych lekcji psychologii społecznej. Jeśli prowadzisz zespół, to właśnie dlatego warto zapraszać do zgłaszania wątpliwości zanim padnie twoja opinia, a nie po niej. Jeśli jesteś w grupie, w której czujesz, że coś jest nie tak, czasem wystarczy jedno zdanie, by ktoś inny odważył się powiedzieć to samo. O tym, jak zespół bez poczucia bezpieczeństwa uczy się milczenia, piszę w tekście o pięciu dysfunkcjach pracy zespołowej.

    Czego z tych badań nie wolno zrobić

    Nie wolno uznać, że konformizm jest zły. Większość czasu korzystanie z wiedzy innych jest mądre. Problemem nie jest to, że słuchamy grupy, tylko sytuacje, w których wiemy, że grupa się myli, a i tak milczymy.

    Nie wolno zapominać o drugiej stronie wyniku. Nawet w klasycznym eksperymencie w dwóch trzecich prób badani odpowiadali zgodnie z tym, co widzieli. Sam Asch podkreślał, że jego badania pokazują także zdolność do niezależności, nie tylko uległość.

    Nie wolno przenosić laboratorium wprost na życie. Badani w eksperymentach rozmawiają z obcymi, a stawka jest niska. W pracy i rodzinie presja bywa silniejsza, bo w grę wchodzą relacje, awans, przynależność. Bywa też słabsza, bo znamy ludzi i wiemy, kto przyjmie inne zdanie spokojnie.

    Nie wolno tłumaczyć konformizmem każdej zgody. Zmiana zdania po usłyszeniu dobrych argumentów to nie uległość, tylko myślenie.

    Kompas TSR: od „znowu przytaknąłem” do jednego zdania więcej

    Wyjątki. Przypomnij sobie sytuację, w której powiedziałeś coś, co odbiegało od zdania grupy, i dobrze się z tym czułeś. Co wtedy pomogło? Kto był obok, jak to sformułowałeś, jak się przygotowałeś?

    Skala. Od 0 do 10: jak bardzo zależy ci na tym, żeby w tej konkretnej sprawie było słychać twoje zdanie? Nie każda sprawa jest warta kosztu. Odpowiedź pomaga oddzielić tematy, przy których milczenie później uwiera, od tych, które można odpuścić bez żalu.

    Mały krok. Zamiast całego sprzeciwu wystarczy pytanie: „Czy ktoś sprawdzał ten termin?” albo „Mam jedną wątpliwość, mogę ją pokazać?”. Pytanie budzi mniejszy opór niż teza, a często otwiera drogę innym.

    Sojusznik. Jeśli wiesz, że na spotkaniu będzie trudny temat, porozmawiaj wcześniej z jedną osobą. Dane Ascha sugerują, że jeden głos wsparcia potrafi wiele zmienić.

    Preferowana przyszłość. Jak wyglądałoby następne zebranie, po którym wieczorem śpisz spokojnie? Co byś powiedział, jakim tonem? Jeśli w tle odzywa się stały lęk przed oceną, zajrzyj do tekstu o tym, jak przestać przejmować się opinią innych.

    Jeden mały krok na dziś

    Przed najbliższym spotkaniem w pracy lub w rodzinie zapisz na kartce jedno zdanie, które chcesz powiedzieć, jeśli nie zgodzisz się z większością. Nie musisz go użyć. Wystarczy, że będzie gotowe. Przygotowane zdanie znacznie łatwiej wypowiedzieć niż takie, które trzeba wymyślić pod presją spojrzeń.

    Kiedy warto porozmawiać z kimś więcej

    Jeśli dostosowywanie się do innych stało się sposobem na życie, jeśli trudno ci powiedzieć „nie” nawet w sprawach dla ciebie ważnych, albo jeśli po każdym spotkaniu godzinami analizujesz, co powiedziałeś, rozmowa z terapeutą pomaga zrozumieć, skąd bierze się ten koszt, i znaleźć własny głos. Pracuję online, łącząc psychotraumatologię i terapię skoncentrowaną na rozwiązaniach.

    Umów konsultację online

    Powiązane teksty: ślepe zaufanie do AI i podstawowy błąd atrybucji.

    Źródła

    • Asch, S. E. (1956). Studies of independence and conformity: I. A minority of one against a unanimous majority. Psychological Monographs: General and Applied, 70(9), 1–70. doi:10.1037/h0093718
    • Franzen, A., Mader, S. (2023). The power of social influence: A replication and extension of the Asch experiment. PLoS ONE, 18(11), e0294325. doi:10.1371/journal.pone.0294325
    • Deutsch, M., Gerard, H. B. (1955). A study of normative and informational social influences upon individual judgment. Journal of Abnormal and Social Psychology, 51(3), 629–636. doi:10.1037/h0046408
    • Klucharev, V., Hytönen, K., Rijpkema, M., Smidts, A., Fernández, G. (2009). Reinforcement learning signal predicts social conformity. Neuron, 61(1), 140–151. doi:10.1016/j.neuron.2008.11.027
    • Bond, R., Smith, P. B. (1996). Culture and conformity: A meta-analysis of studies using Asch’s line judgment task. Psychological Bulletin, 119(1), 111–137. doi:10.1037/0033-2909.119.1.111

    Jeśli to Twoja sytuacja

    Rozmowa zamiast kolejnego artykułu

    Czytanie pomaga zrozumieć, ale zmiana zaczyna się zwykle w rozmowie. Umów bezpłatne 15 minut i sprawdź, czy mogę pomóc. Bez zobowiązań.

    Z bazy wiedzy: Poczucie własnej wartości – kompletny przewodnik  ·  Jak zbudować pewność siebie – krok po kroku