Opis przypadku jest kompozycją kilku historii z gabinetu. Imiona i szczegóły zostały zmienione.
Agnieszka i Paweł są razem od siedmiu lat. Na pierwszej sesji Agnieszka mówiła szybko, jakby bała się, że nie zdąży.
– Kiedy go pytam, gdzie był w czwartek po pracy, patrzy w okno. Zawsze, kiedy rozmawiamy o czymś ważnym, patrzy w okno albo w podłogę. Wiem, że kłamie. Każdy wie, że jak ktoś nie patrzy w oczy, to coś ukrywa.
Paweł siedział obok i rzeczywiście patrzył w okno. Po dłuższej chwili powiedział cicho, że w czwartek był u lekarza, bo od miesięcy źle śpi i boi się, że to coś poważnego. Nie mówił, bo nie chciał jej martwić. A w oczy nie patrzy, bo kiedy na niego patrzy, „nie umie zebrać myśli”. Tak było, odkąd pamięta. W szkole nauczyciele mówili: patrz na mnie, jak do ciebie mówię.
Agnieszka nie przyszła z pytaniem o lekarza. Przyszła z pytaniem, jak rozpoznać kłamstwo, bo była pewna, że już je rozpoznała.
Skąd ten temat: Emerson i mowa oczu
Punktem wyjścia jest książka Ralpha Waldo Emersona, wydana właśnie po polsku jako „Życie. Podręcznik użytkownika” (oryginał „The Conduct of Life” ukazał się w 1860 roku). To kolejny tekst z serii, w której zderzam jego intuicje z dzisiejszymi badaniami.
W rozdziale „Zachowanie” Emerson poświęca kilka stron oczom. Pisze, że rozmawiają ze sobą nie mniej niż języki, a ich dialekt nie potrzebuje słownika. Formułuje też regułę, którą zna chyba każdy: Gdy oczy mówią jedno, a język co innego, człowiek doświadczony ufa mowie tych pierwszych
. Dodaje, że jeśli ktoś stracił wewnętrzną równowagę, oczy to zdradzą.
To piękne zdania i Emerson ma w nich częściowo rację: wzrok rzeczywiście dużo mówi o tym, co się dzieje w człowieku. Problem zaczyna się, gdy z tej obserwacji robimy narzędzie do wykrywania nieszczerości. Bo to, co oczy mówią, to najczęściej coś zupełnie innego niż „kłamię”.
Najpowszechniejsze przekonanie o kłamstwie na świecie
W 2006 roku zespół ponad dziewięćdziesięciu badaczy pod kierunkiem Charlesa Bonda zadał ludziom w 58 krajach jedno otwarte pytanie: „Po czym poznajesz, że ktoś kłamie?”. Odpowiedziało 2320 osób, także z Polski. Najczęstsza odpowiedź nie miała konkurencji: unikanie kontaktu wzrokowego wymieniło 63,7% badanych, ponad dwa razy więcej niż drugie w kolejności zdenerwowanie (28%). W 51 z 58 krajów była to odpowiedź numer jeden, a ci, którzy ją podawali, najczęściej wymieniali ją jako pierwszą.
W drugim badaniu tego samego zespołu, przeprowadzonym w 63 krajach za pomocą kwestionariusza, w to, że kłamca rzadziej patrzy w oczy, wierzyło 71,5% respondentów. Badacze piszą wprost, że to najbardziej rozpowszechniony stereotyp na temat kłamstwa na świecie.
Co pokazały pomiary: oczy prawie nic nie mówią o kłamstwie
W 2003 roku Bella DePaulo i współpracownicy zebrali w metaanalizie wyniki dziesiątek eksperymentów, w których porównywano zachowanie tych samych ludzi, gdy mówili prawdę i gdy kłamali. Przeanalizowali 158 możliwych sygnałów.
Dla kontaktu wzrokowego (32 oszacowania, ponad 1400 osób) różnica między kłamstwem a prawdą wyniosła d = 0,01. Dla odwracania wzroku d = 0,03. W obu przypadkach przedział ufności obejmował zero. Mówiąc po ludzku: w tych danych kłamiący patrzyli w oczy praktycznie tak samo jak mówiący prawdę.
Jest jeden niuans, który warto znać. Gdy uczestnikom bardzo zależało na tym, żeby im uwierzono, kłamiąc patrzyli w oczy odrobinę rzadziej (d = –0,15). Gdy nie mieli szczególnej motywacji, patrzyli odrobinę częściej. Oba efekty są bardzo małe, a ich kierunek się odwraca. Z takiego sygnału nie da się zbudować wniosku o jednej konkretnej rozmowie.
Ciekawe jest też co innego. Gdy kontakt wzrokowy oceniali obserwatorzy „na oko”, kłamiący wypadali tak, jakby patrzyli rzadziej. Gdy mierzono go obiektywnie, różnicy prawie nie było. Część tego, co „widzimy” w oczach kłamcy, wkładamy tam sami.
Ile naprawdę trafiamy
Skoro najpopularniejszy sygnał nie działa, to może radzimy sobie dzięki innym? Charles Bond i Bella DePaulo zebrali w 2006 roku wyniki z 206 prac i od 24 483 oceniających. Ludzie, którzy na żywo i bez pomocy technicznej oceniali, czy ktoś kłamie, mieli rację średnio w 54% przypadków. Rzut monetą daje 50%. Kłamstwa rozpoznawali poprawnie w 47% przypadków, prawdę w 61%.
Dwa lata później ci sami autorzy sprawdzili, czy istnieją ludzie szczególnie uzdolnieni w wykrywaniu kłamstw. Po uwzględnieniu błędu pomiaru różnice między oceniającymi okazały się znikome: najlepsi „wykrywacze” nie wypadali lepiej, niż wynikałoby z przypadku. Ludzie różnili się bardziej tym, jak chętnie w ogóle wierzą innym, niż tym, jak trafnie oceniają.
Maria Hartwig i Charles Bond dodali w 2011 roku jeszcze jeden element. Okazało się, że w praktyce ludzie wcale nie opierają swoich ocen głównie na oczach, choć tak deklarują. Bardziej na ogólnym wrażeniu, że ktoś jest niepewny albo niespójny. A przyczyną słabej trafności nie są nawet złe wskazówki, tylko to, że w zachowaniu kłamiących i mówiących prawdę różnic jest po prostu bardzo mało.
Co wobec tego mówi odwrócony wzrok
Oczy nie są puste. Tylko że najczęściej mówią o czymś innym niż kłamstwo. Kilka możliwości, które dobrze potwierdzają badania:
Że ktoś myśli
W 1998 roku Arthur Glenberg i współpracownicy opisali pięć eksperymentów, w których ludzie odpowiadali na pytania o różnej trudności. Im trudniejsze pytanie, tym częściej odwracali wzrok. A gdy to robili, odpowiadali lepiej. Autorzy tłumaczą to tak, że twarz rozmówcy jest bogatym bodźcem, który zabiera część uwagi. Odwrócenie wzroku pomaga się od niego odciąć i sięgnąć do pamięci. Paweł, który „nie umie zebrać myśli”, kiedy ktoś na niego patrzy, opisywał dokładnie ten mechanizm.
Że ktoś się boi oceny
W metaanalizie badań z rejestracją ruchu gałek ocznych z 2021 roku osoby z lękiem społecznym znacznie krócej patrzyły w oczy na zdjęciach twarzy niż osoby bez tego zaburzenia. Różnica była umiarkowana przy twarzach z negatywnym wyrazem (g = –0,67) i nieco mniejsza przy twarzach uśmiechniętych (g = –0,49). Dla kogoś z lękiem społecznym spojrzenie w oczy to nie test szczerości, tylko moment największego napięcia. Więcej o tym, jak unikanie podtrzymuje lęk, piszę w tekście o lęku społecznym i kontroli nad unikaniem.
Że ktoś się wstydzi
Spuszczony wzrok to jeden z najbardziej rozpoznawalnych sygnałów wstydu, obecny w wielu kulturach. Autorzy badania w 58 krajach sugerują nawet, że stąd bierze się sam stereotyp: skoro kłamca „powinien się wstydzić”, to powinien też uciekać wzrokiem. Problem w tym, że wstydzić się można z setki powodów, z których kłamstwo jest tylko jednym. O tym, jak działa wstyd, piszę w tekście „Wstyd każe się ukryć”.
Że kontakt wzrokowy jest po prostu za intensywny
W badaniu jakościowym z 2017 roku nastolatki i dorośli w spektrum autyzmu opisywali kontakt wzrokowy jako przeciążenie bodźcami, poczucie naruszenia granic, a nawet fizyczny dyskomfort. Wielu z nich wypracowało własne sposoby, żeby rozmówca nie odczytał ich zachowania jako braku zainteresowania. Dla takiej osoby wymóg „patrz mi w oczy” oznacza często, że trudniej jej słuchać i mówić. Pisałem o kosztach takiego maskowania w tekście o neuroróżnorodności.
Pułapka podejrzenia
Najbardziej niepokojący wątek z tej literatury dotyczy tego, co dzieje się w rozmowie, kiedy ktoś jest już podejrzewany. Autorzy badania w 58 krajach przywołują wcześniejsze obserwacje: osoba mówiąca prawdę, która czuje, że jej nie wierzą, zaczyna okazywać dyskomfort. Ten dyskomfort wygląda dokładnie tak, jak stereotyp kłamstwa. A podejrzewający widzi w nim potwierdzenie.
Tak powstaje pętla. Im bardziej Agnieszka wpatrywała się w Pawła, tym trudniej było mu patrzeć jej w oczy. Im bardziej odwracał wzrok, tym pewniejsza była, że coś ukrywa. Oboje mieli w tym swój udział i oboje cierpieli. Podobny mechanizm, w którym jedna osoba naciska, a druga się wycofuje, opisuję w tekście „Partner unika rozmowy, ty naciskasz”.
Badacze proponują też wyjaśnienie, skąd w ogóle wziął się ten mit. Ich zdaniem nie powstał z obserwacji kłamców, tylko z wychowania. Dorośli nie mogą pilnować dziecka przez cały czas, więc uczą je, że kłamstwo „widać”. Zdanie „patrz mi w oczy” ma odstraszać od kłamania, a nie je wykrywać. To hipoteza, nie ustalony fakt, ale dobrze tłumaczy, dlaczego przekonanie jest tak powszechne mimo braku dowodów.
Czego z tych liczb nie wolno wyciągać
Że oczy nie mają znaczenia. Kontakt wzrokowy ma ogromne znaczenie dla bliskości, regulowania rozmowy i odczytywania emocji. Te badania mówią tylko tyle, że nie jest dobrym wskaźnikiem tego, czy ktoś mówi prawdę.
Że kłamstwa są niewykrywalne. Badanie Bonda i DePaulo dotyczy oceny „na żywo”, na podstawie samego zachowania. W prawdziwym życiu kłamstwa wychodzą na jaw zwykle później: dzięki faktom, informacjom od innych osób albo przyznaniu się. To właśnie tego rodzaju informacje, a nie spojrzenie, coś rozstrzygają.
Że każda osoba unikająca wzroku ma lęk, autyzm albo wstydzi się. Opisane mechanizmy to możliwości, nie diagnozy. Wzrok w bok może też wynikać ze zwyczaju, zmęczenia albo norm kulturowych.
Że liczby przenoszą się wprost na życie. Większość eksperymentów DePaulo i Bonda prowadzono na studentach, w laboratorium, przy kłamstwach o niewielkiej stawce, i prawie wyłącznie w krajach zachodnich. Metaanaliza o lęku społecznym dotyczyła patrzenia na zdjęcia twarzy, nie rozmów na żywo. Kierunek wniosków jest jednak spójny w wielu niezależnych źródłach.
Że jeśli czujesz nieufność, to coś z tobą jest nie tak. Nieufność bywa uzasadniona, zwłaszcza po wcześniejszych zdradach czy kłamstwach. Chodzi o to, żeby oprzeć ją na czymś, co da się sprawdzić, a nie na spojrzeniu.
Kompas TSR: co zamiast czytania z oczu
W terapii skoncentrowanej na rozwiązaniach nie szukamy dowodów winy ani nie ustalamy, kto ma rację. Pytamy, czego ludzie potrzebują i co już działa. Oto sześć kroków, które można przejść samemu albo we dwoje.
1. Nazwij, czego naprawdę potrzebujesz. Pod pytaniem „czy on kłamie?” zwykle kryje się inne: „czy mogę się czuć bezpiecznie?”, „czy jestem dla niego ważna?”. To drugie pytanie da się zadać wprost.
2. Ustaw skalę. Na skali od 0 do 10, gdzie 10 oznacza „ufam mu na tyle, że mogę spokojnie spać”, gdzie jesteś dziś? Co sprawia, że to nie jest zero? Co musiałoby się wydarzyć, żeby było o jeden punkt wyżej?
3. Poszukaj wyjątków. Kiedy ostatnio ta osoba patrzyła w bok, a ty i tak jej uwierzyłaś? Co wtedy było inaczej? Wyjątki pokazują, na czym naprawdę opiera się zaufanie, i rzadko są to oczy.
4. Pytaj o konkrety, nie o spojrzenie. „Spójrz mi w oczy i powiedz” zwiększa napięcie u obu stron i, jak pokazują dane, niczego nie rozstrzyga. Pytania o fakty, o szczegóły, o to, co możecie razem sprawdzić, dają więcej.
5. Jeśli to ty odwracasz wzrok, powiedz o tym na głos. Jedno zdanie, na przykład: „Lepiej mi się myśli, kiedy patrzę w bok, to nie znaczy, że cię nie słucham”, potrafi rozbroić całą pętlę podejrzeń. Nie musisz zmuszać się do kontaktu wzrokowego, żeby być wiarygodnym.
6. Wyobraź sobie dzień po zmianie. Jeśli jutro rano okazałoby się, że ten problem w waszej relacji zniknął, po czym poznalibyście to najpierw? Co robilibyście inaczej przy kolacji? Odpowiedź zwykle wskazuje pierwszy mały krok.
Jeden mały krok na ten tydzień
Przy najbliższej rozmowie, w której poczujesz, że ktoś „coś ukrywa”, bo nie patrzy ci w oczy, zatrzymaj tę myśl na pięć sekund i zamiast wniosku zadaj jedno pytanie o konkret. Potem zauważ, co się stało z rozmową.
Jeśli zastanawiasz się nie nad tym, czy ktoś kłamie, tylko czy ty sam powinieneś powiedzieć prawdę, zajrzyj do tekstu o białych kłamstwach.
Kiedy warto porozmawiać ze specjalistą
Jeśli podejrzliwość w związku zaczyna zabierać ci sen, spokój albo odbiera radość z bycia razem, albo jeśli to ty od lat słyszysz, że „coś ukrywasz”, bo trudno ci patrzeć ludziom w oczy, warto przyjrzeć się temu z kimś z zewnątrz. Czasem za nieufnością stoi stara rana, a za odwróconym wzrokiem lęk albo wstyd, które da się złagodzić.
Agnieszka i Paweł nie nauczyli się wykrywać kłamstw. Nauczyli się zadawać sobie pytania, na które da się odpowiedzieć. Paweł zaczął mówić „patrzę w okno, bo myślę”, a Agnieszka przestała odbierać to jako dowód. Po kilku tygodniach na skali zaufania byli oboje o dwa punkty wyżej.
Prowadzę terapię online, indywidualną i dla par, w podejściu skoncentrowanym na rozwiązaniach. Jeśli chcesz porozmawiać o tym, co dzieje się w twojej relacji, albo o tym, co ty czujesz, gdy ktoś patrzy ci w oczy, umów się na pierwszą konsultację. Pierwsza rozmowa pomoże ustalić, czego potrzebujesz najbardziej.
Seria „Emerson kontra dane”
Pozostałe teksty z tej serii: o tym, kiedy rozmowa o problemach pomaga, a kiedy szkodzi („Narzekanie bliskim”), o zasadzie 10 000 godzin, o potrzebie samotności i o tym, czy charakter się dziedziczy.
Źródła
- Bond, C. F., DePaulo, B. M. (2006). Accuracy of deception judgments. Personality and Social Psychology Review, 10(3), 214–234. doi:10.1207/s15327957pspr1003_2
- Bond, C. F., DePaulo, B. M. (2008). Individual differences in judging deception: Accuracy and bias. Psychological Bulletin, 134(4), 477–492. doi:10.1037/0033-2909.134.4.477
- DePaulo, B. M., Lindsay, J. J., Malone, B. E., Muhlenbruck, L., Charlton, K., Cooper, H. (2003). Cues to deception. Psychological Bulletin, 129(1), 74–118. doi:10.1037/0033-2909.129.1.74
- Emerson, R. W. (2026). Życie. Podręcznik użytkownika. Wydawnictwo Instytut Tathātā (oryg. The Conduct of Life, Ticknor and Fields 1860). Rozdział „Zachowanie”.
- Glenberg, A. M., Schroeder, J. L., Robertson, D. A. (1998). Averting the gaze disengages the environment and facilitates remembering. Memory & Cognition, 26(4), 651–658. doi:10.3758/BF03211385
- Günther, V., Kropidlowski, A., Schmidt, F. M., Koelkebeck, K., Kersting, A., Suslow, T. (2021). Attentional processes during emotional face perception in social anxiety disorder: A systematic review and meta-analysis of eye-tracking findings. Progress in Neuro-Psychopharmacology and Biological Psychiatry, 111, 110353. doi:10.1016/j.pnpbp.2021.110353
- Hartwig, M., Bond, C. F. (2011). Why do lie-catchers fail? A lens model meta-analysis of human lie judgments. Psychological Bulletin, 137(4), 643–659. doi:10.1037/a0023589
- The Global Deception Research Team (2006). A world of lies. Journal of Cross-Cultural Psychology, 37(1), 60–74. doi:10.1177/0022022105282295
- Trevisan, D. A., Roberts, N., Lin, C., Birmingham, E. (2017). How do adults and teens with self-declared Autism Spectrum Disorder experience eye contact? A qualitative analysis of first-hand accounts. PLoS ONE, 12(11), e0188446. doi:10.1371/journal.pone.0188446