Opis przypadku jest kompozycją kilku historii z gabinetu. Imię i szczegóły zostały zmienione.
Piotr ma 37 lat i sześcioletniego syna. Przyszedł po awanturze, w której krzyknął na dziecko tak, że sam się przestraszył.
– Mój ojciec był dokładnie taki sam – powiedział. – Wybuchowy, nie do przewidzenia. Jego ojciec podobno też. To jest w genach. Zawsze sobie obiecywałem, że nie będę taki jak on, a teraz słyszę jego głos we własnych ustach. I najbardziej boję się, że mój syn też to ma.
Pytanie Piotra wraca w gabinecie bardzo często, choć w różnych wersjach: czy charakter się dziedziczy? A jeśli tak, to czy da się z tym cokolwiek zrobić?
Skąd ten temat: Emerson i czarna kropla po przodkach
Punktem wyjścia jest książka Ralpha Waldo Emersona, wydana właśnie po polsku jako „Życie. Podręcznik użytkownika” (oryginał „The Conduct of Life” ukazał się w 1860 roku). W rozdziale „Los” Emerson pyta, jak moglibyśmy uciec od przodków albo „odessać z naszych żył czarną kroplę” pozostawioną przez ojca lub matkę. Pisze, że w różnych momentach życia człowiek reprezentuje wszystkich swoich przodków, jakby było ich w nim siedmiu albo ośmiu.
Część tego rozdziału zestarzała się fatalnie: Emerson poważnie traktuje frenologię, czyli czytanie charakteru z kształtu czaszki, i żartuje, że wynik wyborów dałoby się przewidzieć, ważąc wyborców. Ale kilka stron dalej robi coś ciekawszego. Pisze, że choć los i ograniczenia istnieją, zdrowiej jest patrzeć w przeciwną stronę i używać faktów, zamiast uginać się przed nimi. Sto sześćdziesiąt lat później genetyka zachowania dała nam fakty, których Emerson nie miał. Warto sprawdzić, w którą stronę każą patrzeć.
To część serii, w której zderzam rady Emersona z danymi. Z tej samej książki powstały też teksty o tym, ile naprawdę daje zasada 10 000 godzin, kiedy potrzeba samotności regeneruje i kiedy narzekanie bliskim pomaga, a kiedy szkodzi.
Czy charakter się dziedziczy? Co mówią badania bliźniąt
Najprostsza odpowiedź brzmi: tak, częściowo. W 2015 roku Tena Vukasović i Denis Bratko zebrali w metaanalizie badania genetyki zachowania dotyczące osobowości, obejmujące łącznie ponad 100 tysięcy osób. Średnio około 40% różnic w cechach osobowości między ludźmi wiązało się z różnicami genetycznymi, a około 60% ze środowiskiem.
W tym samym roku Tinca Polderman i współpracownicy podsumowali pięćdziesiąt lat badań bliźniąt: 2748 publikacji i 17 804 cechy, od wzrostu, przez choroby, po zachowanie. Średnia odziedziczalność wszystkich tych cech wyniosła 49%. Innymi słowy, prawie wszystko, co w człowieku da się zmierzyć, jest częściowo dziedziczne. Charakter nie jest tu wyjątkiem.
Ale ta liczba znaczy coś zupełnie innego, niż zwykle się jej przypisuje.
Czym jest odziedziczalność, a czym nie jest
Odziedziczalność nie mówi o tobie, tylko o grupie. Wynik 40% nie oznacza, że 40% twojego temperamentu pochodzi z genów, a 60% z wychowania. Oznacza, że w badanej populacji około 40% różnic między ludźmi wiąże się z różnicami w genach. U jednej osoby nie da się tego rozdzielić na procenty.
Odziedziczalność nie mówi, czy coś da się zmienić. Najlepszym przykładem jest krótkowzroczność. Jest silnie dziedziczna, a mimo to okulary korygują ją w kilka sekund. Wzrost też jest wysoko dziedziczny, a przeciętny wzrost ludzi w wielu krajach wyraźnie się zmienił w ciągu kilku pokoleń, bo zmieniło się odżywienie.
Odziedziczalność zależy od warunków. Elliot Tucker-Drob i Timothy Bates w metaanalizie z 2016 roku pokazali, że w Stanach Zjednoczonych odziedziczalność inteligencji była wyższa w rodzinach zamożniejszych niż w biedniejszych. W Europie Zachodniej i Australii takiej różnicy nie znaleźli. Ta sama cecha może więc być „bardziej genetyczna” w jednym środowisku, a mniej w innym. To liczba o populacji w konkretnych warunkach, a nie stała biologiczna.
Wynik zależy od metody. W metaanalizie Vukasović i Bratko badania bliźniąt dawały odziedziczalność osobowości około 47%, a badania rodzin i adopcji tylko około 22%. Metody opierają się na różnych założeniach i żadna nie jest doskonała. Uczciwa odpowiedź na pytanie „ile” brzmi więc: wyraźnie, ale mniej niż połowę, i z dużym marginesem niepewności.
Podobieństwo do ojca to nie tylko geny
Piotr widzi w sobie ojca i zakłada, że to geny. Ale w jednej rodzinie geny i doświadczenie idą w parze. Dziecko wybuchowego ojca dziedziczy po nim część temperamentu i jednocześnie latami uczy się od niego, jak wygląda złość, co się robi, gdy coś idzie nie tak, i jak zachowuje się mężczyzna pod presją. Z samej obserwacji rodziny nie da się tych dwóch wpływów rozplątać. Wiadomo tylko, że działają oba, a na drugi masz znacznie większy wpływ.
Czy osobowość da się zmienić
Najważniejsze dane dla Piotra pochodzą z innej metaanalizy. W 2017 roku Brent Roberts i współpracownicy zebrali 207 badań, w których mierzono cechy osobowości przed i po interwencji, głównie terapii i leczeniu farmakologicznym, łącznie u ponad 20 tysięcy osób. W ciągu średnio 24 tygodni cechy osobowości zmieniały się wyraźnie. Najbardziej zmieniała się stabilność emocjonalna, czyli dokładnie ten wymiar, z którym wiąże się wybuchowość, drażliwość i skłonność do lęku. Rodzaj terapii nie miał dużego znaczenia. W badaniach, które śledziły ludzi dłużej, zmiany się utrzymywały.
Cecha, która jest częściowo dziedziczna, okazuje się więc jednocześnie zmienna. Te dwie rzeczy się nie wykluczają.
Czego z tych liczb nie wolno wyciągać
Nie wynika z nich, że geny nie mają znaczenia. Czterdzieści procent to dużo. Ludzie naprawdę rodzą się z różną wrażliwością, różnym tempem reakcji i różną łatwością uspokajania się. Udawanie, że wszystko jest kwestią wychowania, prowadzi do obwiniania rodziców i samego siebie.
Nie wynika też, że wszystko da się zmienić w dowolnym stopniu. Roberts i współpracownicy mówili wprost, że terapia nie zamienia introwertyka w ekstrawertyka. Zmiana jest realna, ale dotyczy nasilenia, a nie przeprojektowania człowieka.
Część „zmiany osobowości” w terapii może być zmianą stanu. Wiele badań w metaanalizie Robertsa miało prosty układ przed i po, bez grupy kontrolnej, a cechy mierzono samoopisem. Osoba w kryzysie ocenia swoją stabilność emocjonalną gorzej niż ta sama osoba po wyjściu z kryzysu. Zmiany powtarzały się także w badaniach z grupą kontrolną, ale ta wątpliwość nie znika całkiem.
Badania bliźniąt mają swoje założenia. Zakładają między innymi, że bliźnięta jednojajowe nie są traktowane bardziej podobnie niż dwujajowe. To założenie jest dyskusyjne i może zawyżać wyniki. Dlatego różnica między badaniami bliźniąt a adopcyjnymi jest tak duża.
Z tego, że twój ojciec był wybuchowy, nie da się przewidzieć, jaki będzie twój syn. Odziedziczalność opisuje populację. Dla jednego dziecka to wciąż tylko zwiększone lub zmniejszone prawdopodobieństwo, w dodatku zależne od tego, w jakim domu dorasta.
Kiedy „to w genach” staje się pułapką
Przekonanie, że charakter jest przesądzony, bywa pocieszające, bo zdejmuje odpowiedzialność. Ale częściej działa odwrotnie: odbiera nadzieję i zamyka możliwość zmiany, zanim ktokolwiek spróbował. Jeśli temat rodzinnych wzorców jest ci bliski, przydadzą się teksty o tym, co w rodzeństwie naprawdę kształtuje charakter, i o tym, że styl przywiązania nie jest wyrokiem.
Jeśli złość w domu przestaje być podniesionym głosem, a zaczyna być zastraszaniem, niszczeniem rzeczy albo przemocą, to nie jest już pytanie o geny, tylko sygnał, żeby natychmiast szukać pomocy. W Polsce działa Ogólnopolskie Pogotowie dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia”: 800 120 002. W sytuacji zagrożenia dzwoń pod 112.
Kompas TSR: co zrobić z tym, co odziedziczone
W terapii skoncentrowanej na rozwiązaniach nie spieramy się z tym, że człowiek przychodzi na świat z pewnym wyposażeniem. Pytamy, co już robi z tym wyposażeniem dobrze i jaki byłby następny mały krok. To podejście pasuje do danych lepiej niż pytanie „czyja to wina”.
1. Poszukaj wyjątku. Kiedy ostatnio byłeś w sytuacji, w której twój ojciec by wybuchnął, a ty nie? Piotr długo milczał, a potem przypomniał sobie wieczór, kiedy syn wylał sok na laptopa. „Wyszedłem na balkon na dwie minuty. Potem wróciłem i razem wycieraliśmy.” Taki wyjątek jest ważniejszy niż sto przykładów podobieństwa, bo pokazuje, co już umiesz.
2. Zmierz, nie oceniaj. W skali od 0 do 10, gdzie 10 oznacza ojca, który zawsze wybuchał, a 0 kogoś, kto nigdy nie podnosi głosu: gdzie jesteś dziś? Piotr powiedział 6. Ojciec był dla niego 10. Czyli już teraz nie jest taki jak ojciec, tylko do niego podobny.
3. Oddziel temperament od zachowania. Temperament to szybkość, z jaką narasta w tobie złość. Na nią masz wpływ ograniczony. Zachowanie to to, co z tą złością robisz. Na to masz wpływ duży. Nie musisz przestać się złościć, żeby przestać krzyczeć.
4. Opisz ojca, którym chcesz być. Nie „nie takim jak mój ojciec”, bo to mówi, czego unikać, a nie, dokąd iść. Po czym twój syn za dziesięć lat pozna, że miał innego ojca, niż ty miałeś? Piotr napisał: „Po tym, że przychodził do mnie, kiedy coś zepsuł”.
5. Znajdź sygnał z ciała. Wybuch rzadko pojawia się znikąd. Zwykle poprzedza go coś w ciele: zaciśnięta szczęka, gorąco w karku, przyspieszony oddech. U Piotra były to pięści. Ten sygnał to moment, w którym balkon jest jeszcze możliwy.
6. Pokaż synowi naprawę. Dziecko uczy się nie tylko z tego, że rodzic się złości, ale też z tego, co dzieje się potem. Powiedzenie „przepraszam, że krzyknąłem, byłem zły i nie powinienem był tak zrobić” uczy czegoś, czego Piotr od swojego ojca nie dostał. To też jest dziedziczenie, tylko innego rodzaju.
Jeden mały krok
Przez najbliższy tydzień zapisuj wieczorem tylko jedną rzecz: sytuację, w której mogłeś zareagować jak ktoś z twojej rodziny, a zrobiłeś coś choć trochę inaczej. Nie oceniaj, czy wystarczająco. Samo zauważanie wyjątków zmienia to, gdzie kierujesz uwagę.
Piotr po dwóch miesiącach ma w notesie kilkanaście takich wpisów. – Syn ostatnio zbił kubek i sam przyszedł mi powiedzieć – opowiadał. – Ja w jego wieku chowałem skorupy pod szafę.
Gdy widzisz w sobie rodzica, którym nie chcesz być
Jeśli rozpoznajesz w swoich reakcjach wzorce, od których całe życie próbowałeś uciec, i boisz się, że przekażesz je dalej, warto o tym porozmawiać. Na sesjach online pracuję w podejściu skoncentrowanym na rozwiązaniach: nie szukamy winnych w poprzednich pokoleniach, tylko tego, co już robisz inaczej, i małych kroków, które to wzmacniają.
Umów konsultację online. Pierwsza rozmowa pomoże ustalić, czego potrzebujesz najbardziej i czy to dobry moment na terapię.
Źródła
- Emerson, R. W. (2026). Życie. Podręcznik użytkownika. Wydawnictwo Instytut Tathātā (oryg. The Conduct of Life, Ticknor and Fields 1860). Rozdział „Los”.
- Polderman, T. J. C., Benyamin, B., de Leeuw, C. A., Sullivan, P. F., van Bochoven, A., Visscher, P. M., Posthuma, D. (2015). Meta-analysis of the heritability of human traits based on fifty years of twin studies. Nature Genetics, 47(7), 702–709. doi:10.1038/ng.3285
- Roberts, B. W., Luo, J., Briley, D. A., Chow, P. I., Su, R., Hill, P. L. (2017). A systematic review of personality trait change through intervention. Psychological Bulletin, 143(2), 117–141. doi:10.1037/bul0000088
- Tucker-Drob, E. M., Bates, T. C. (2016). Large cross-national differences in gene × socioeconomic status interaction on intelligence. Psychological Science, 27(2), 138–149. doi:10.1177/0956797615612727
- Vukasović, T., Bratko, D. (2015). Heritability of personality: A meta-analysis of behavior genetic studies. Psychological Bulletin, 141(4), 769–785. doi:10.1037/bul0000017