W europejskim badaniu obejmującym 46 394 osoby ból przewlekły, trwający co najmniej pół roku, miało 19% dorosłych (Breivik i wsp., 2006). Wiele z tych osób po miesiącach badań bez wyjaśnienia trafia na słowniki psychosomatyczne: „ból szyi – odwracasz głowę od prawdy”, „ból barków – dźwigasz cudze ciężary”, „ból pleców – bierzesz za dużo na siebie”. Te zdania brzmią trafnie. Badania nad bólem mówią jednak coś innego i, co ważniejsze, coś bardziej pomocnego: emocje rzeczywiście zmieniają ból, ale nie przez symboliczne znaczenie konkretnego miejsca w ciele.
Pani Agnieszka (postać złożona z kilku historii, szczegóły zmienione) od roku miała ból karku. Rezonans nie pokazał niczego, co by go tłumaczyło. W internecie przeczytała, że kark boli tych, którzy „nie chcą zobaczyć prawdy”. Przez miesiąc szukała, jakiej prawdy nie widzi. Bolało ją tak samo, a do bólu doszło poczucie winy. Podobną scenę opisuje Karol Wyszomirski w książce „Neurohacking 2”: po miesiącach bólu bez diagnozy z półki spada mu książka ze słownikiem objawów, a on odnajduje w niej siebie. To moment, który wiele osób zna. Warto przyjrzeć się, co się w nim dzieje.
Czy ból może mieć przyczynę psychiczną?
Stres, lęk i emocje mogą nasilać i podtrzymywać ból, ale rzadko są jego jedyną przyczyną, a żaden słownik nie wskaże, która emocja za nim stoi.
Autorzy badania nad przewlekłym bólem pleców przypominają, że w około 85% przypadków nie da się wskazać przyczyny w tkankach (Ashar i wsp., 2022). Nie oznacza to, że ból jest „wymyślony”. Medycyna opisuje dziś ból, w którym układ nerwowy przetwarza sygnały zbyt mocno: alarm działa, choć tkanki są już wygojone albo nie były poważnie uszkodzone. Taki ból nazywa się nocyplastycznym. Jest tak samo prawdziwy jak ból po złamaniu, tylko jego „przełącznik” siedzi w innym miejscu. Pisałem o tym, dlaczego obraz w rezonansie często nie tłumaczy bólu, w tekście o zwyrodnieniu w opisie badania.
Dlaczego słowniki psychosomatyczne tak często „trafiają”?
Bo ich zdania są tak ogólne, że pasują do prawie każdego dorosłego, który akurat cierpi.
„Bierzesz za dużo na siebie” i „nie mówisz głośno, czego potrzebujesz” to opisy, w których rozpozna się większość zapracowanych ludzi. Psychologia zna to zjawisko od lat 40. XX wieku jako efekt Barnuma: ogólnikowy opis osobowości oceniamy jako trafny opis właśnie nas (Forer, 1949). Drugi powód jest prostszy. Kiedy człowiek długo nie ma wyjaśnienia, każda spójna opowieść przynosi ulgę. Ulga nie jest jednak dowodem na prawdziwość opowieści.
Przypisania typu „szyja to prawda, barki to cudze ciężary” nie zostały sprawdzone w badaniach. Różne słowniki przypisują temu samemu miejscu różne znaczenia, co samo w sobie dobrze pokazuje, jak są tworzone.
Co szkodzi w tłumaczeniu „boli, bo coś tłumisz”?
Przenosi odpowiedzialność za ból na osobę chorą, a wstyd i poczucie winy same nasilają cierpienie i odciągają od skutecznego leczenia.
Osoby z bólem bez widocznej przyczyny często spotykają się z niedowierzaniem otoczenia, a nawet lekarzy. Przegląd badań nad stygmatyzacją bólu przewlekłego pokazuje, że takie doświadczenia wiążą się z gorszym samopoczuciem i rzadszym szukaniem pomocy (De Ruddere i Craig, 2016). Słownik psychosomatyczny dokłada do tego jeszcze jedną warstwę: „sam to sobie robisz, bo nie chcesz czegoś zobaczyć”. Bardzo podobny mechanizm opisywałem w tekście o toksycznej pozytywności, gdzie chorobę tłumaczy się złym nastawieniem, oraz w tekście o obwinianiu siebie za chorobę.
Co naprawdę podtrzymuje przewlekły ból?
Najlepiej opisany mechanizm to błędne koło lęku przed bólem: ból budzi strach przed uszkodzeniem, strach prowadzi do unikania i czujności, a to nasila ból.
Johan Vlaeyen i Steven Linton (2000) zebrali badania nad tym, jak ostry ból zmienia się w przewlekły. Kluczowe okazały się nie emocje „schowane” w konkretnym narządzie, tylko kilka dobrze opisanych procesów:
- Katastrofizacja. Myśl „to coś poważnego, będzie coraz gorzej” zwiększa napięcie i czujność.
- Unikanie ruchu. Oszczędzanie bolącego miejsca na krótko daje ulgę, a na dłużej osłabia mięśnie i uczy mózg, że ruch jest groźny.
- Nadmierna czujność wobec ciała. Im częściej sprawdzasz, czy boli, tym więcej sygnałów odbierasz jako ból. Opisywałem to w tekście o interocepcji.
- Przewlekły stres i zły sen. Obniżają próg, przy którym układ nerwowy włącza alarm.
Emocje mają więc znaczenie, ale działają przez lęk, uwagę, napięcie i zachowanie, a nie przez symbolikę szyi czy kolan. Dobrym przykładem jest bruksizm: zaciskanie zębów w ciągu dnia to nawyk napięcia, który da się zmienić.

Czy terapia może zmniejszyć ból przewlekły?
Tak. W badaniu z losowaniem terapia, która zmieniała przekonania o bólu, dała duży i trwały spadek bólu pleców.
Yoni Ashar i współpracownicy (2022) losowo przydzielili 151 dorosłych z bólem pleców trwającym średnio 10 lat do trzech grup. Pierwsza przeszła terapię przetwarzania bólu: jedną konsultację z lekarzem i osiem sesji w ciągu czterech tygodni. Druga dostała jawne placebo, czyli zastrzyk z soli fizjologicznej. Trzecia kontynuowała zwykłe leczenie. Po terapii 66% osób nie czuło bólu albo prawie go nie czuło. Po placebo takich osób było 20%, przy zwykłym leczeniu 10%. Efekt utrzymał się po roku.
Ważne jest to, czego ta terapia nie robiła. Nie szukała „prawdy”, którą miałaby wyrażać bolesna część ciała. Uczyła, że ból jest niegroźną aktywnością mózgu, a nie sygnałem uszkodzenia, i stopniowo wracała do ruchów, których człowiek się bał. Emocjami też się zajmowała, ale jako czymś, co wzmacnia alarm, a nie jako jego tajnym przekazem.
Kiedy ból wymaga pilnej wizyty u lekarza?
Zawsze wtedy, gdy pojawiają się sygnały alarmowe albo ból zmienia charakter. Praca nad lękiem i napięciem nie zastępuje diagnostyki.
Do lekarza trzeba iść szybko przy: gorączce, chudnięciu bez powodu, bólu nocnym, który nie zależy od pozycji, drętwieniu albo osłabieniu rąk lub nóg, kłopotach z oddawaniem moczu lub stolca, bólu po urazie, chorobie nowotworowej w przeszłości oraz bólu w klatce piersiowej. W zagrożeniu życia dzwoń pod 112. Jeśli badania są w normie, a objawy nie mijają, przyda ci się tekst o tym, jak rozmawiać z lekarzem, gdy wyniki nic nie pokazują.
Czego z tych danych nie wolno wyciągać
- Że każdy ból jest „z głowy”. Badanie Ashara dotyczyło osób z bólem pleców bez wykrytej przyczyny w tkankach. Ból z wyraźną przyczyną medyczną wymaga leczenia tej przyczyny.
- Że 66% to obietnica. To jedno badanie w jednym ośrodku, z osobami o bólu niskim lub umiarkowanym, które same zgłosiły się do udziału. Terapię prowadzili m.in. twórcy metody. Wyniki trzeba powtórzyć w innych grupach.
- Że 19% to dokładna liczba. Dane Breivika pochodzą z wywiadów telefonicznych, a 46% zaproszonych osób odmówiło udziału.
- Że emocje nie mają znaczenia. Mają, tylko działają przez lęk, uwagę i zachowanie, a nie przez symbolikę miejsca w ciele.
Kompas TSR: pytania do siebie
- Kiedy w ostatnim tygodniu bolało trochę mniej? Co wtedy robiłeś, z kim byłeś, jak spałeś?
- Na skali od 0 do 10: na ile ból rządzi dziś twoim dniem? Po czym poznasz, że spadło o jeden punkt?
- Jaki ruch albo jaką czynność odpuściłeś przez ból? Jaka najmniejsza jej wersja byłaby dziś możliwa?
- Gdyby ból był dla ciebie mniej groźny, a nie mniej silny, co zrobiłbyś inaczej?
Jeden mały krok
Zamiast pytać „co mój ból mówi o mnie?”, przez tydzień zapisuj wieczorem jedno zdanie: kiedy dziś bolało mniej i co się wtedy działo. Po tygodniu przeczytaj notatki. Wyjątki pokażą więcej niż słownik.
Jeśli ból od dawna odbiera ci sen, ruch i spokój, a badania niczego nie wyjaśniają, terapia może być drogą równoległą do leczenia, a nie zamiast niego. Pracuję online i pomagam rozbroić lęk, który podtrzymuje ból, bez szukania w tobie winy. Umów konsultację.
Najczęstsze pytania
Czy ból psychosomatyczny jest prawdziwy?
Tak. Ból powstaje w mózgu przy każdym urazie, a w bólu nocyplastycznym układ nerwowy po prostu włącza alarm zbyt łatwo. To zmienia sposób leczenia, a nie realność bólu.
Czy ból szyi oznacza konkretną emocję?
Nie ma badań, które by to potwierdzały. Stres i lęk mogą nasilać ból w dowolnym miejscu, a to, gdzie boli, zależy od wielu czynników, także od wcześniejszych urazów i napięcia mięśni.
Jak odróżnić ból z przyczyną w tkankach od bólu podtrzymywanego przez układ nerwowy?
Rozstrzyga to lekarz po badaniu. Sygnałem, że układ nerwowy ma duży udział, bywa ból zmienny, przenoszący się, nasilający się przy stresie i słabnący, gdy uwaga jest zajęta czymś innym.
Czy ruch przy bólu przewlekłym nie zaszkodzi?
Przy bólu bez groźnej przyczyny stopniowy powrót do ruchu zwykle pomaga, a unikanie go podtrzymuje problem. Plan ruchu warto ustalić z lekarzem lub fizjoterapeutą.
Źródła
- Ashar, Y. K., Gordon, A., Schubiner, H. i wsp. (2022). Effect of pain reprocessing therapy vs placebo and usual care for patients with chronic back pain: A randomized clinical trial. JAMA Psychiatry, 79(1), 13–23. doi:10.1001/jamapsychiatry.2021.2669
- Breivik, H., Collett, B., Ventafridda, V., Cohen, R., Gallacher, D. (2006). Survey of chronic pain in Europe: Prevalence, impact on daily life, and treatment. European Journal of Pain, 10(4), 287–333. doi:10.1016/j.ejpain.2005.06.009
- De Ruddere, L., Craig, K. D. (2016). Understanding stigma and chronic pain: A state-of-the-art review. Pain, 157(8), 1607–1610. doi:10.1097/j.pain.0000000000000512
- Forer, B. R. (1949). The fallacy of personal validation: A classroom demonstration of gullibility. Journal of Abnormal and Social Psychology, 44(1), 118–123. doi:10.1037/h0059240
- Vlaeyen, J. W. S., Linton, S. J. (2000). Fear-avoidance and its consequences in chronic musculoskeletal pain: A state of the art. Pain, 85(3), 317–332. doi:10.1016/S0304-3959(99)00242-0
- Wyszomirski, K. (2026). Neurohacking 2. Purple Book.
