Historia z gabinetu jest złożona z kilku podobnych rozmów, szczegóły zmieniłem.
Pani Agnieszka ma na półce czternaście książek o depresji i lęku. „Przeczytałam wszystkie. Wiem, czym są zniekształcenia poznawcze, wiem, że powinnam się ruszać i spać o stałej porze. I nic się nie zmieniało”. Na pytanie, czy któreś z ćwiczeń robiła, odpowiada ze śmiechem: „Czytałam je. Pomyślałam, że zrobię później”.
Wokół Światowego Dnia Zdrowia Psychicznego pojawiają się listy książek, „po których łatwiej zrozumieć innych”: wspomnienia osób żyjących ze schizofrenią, rozmowy o traumie, historie pacjentów spisane przez terapeutów, opowieści psychiatrów z oddziałów. To wartościowe lektury. Warto jednak odróżnić dwie rzeczy, które często wrzucamy do jednego worka: książkę, która pomaga zrozumieć, i książkę, która pomaga się zmienić. Na tę drugą badania mają osobną nazwę: biblioterapia.
Czym jest biblioterapia w badaniach
W badaniach naukowych biblioterapia to zwykle coś bardziej konkretnego niż „czytanie dobrych książek”. To ustrukturyzowany program samopomocy, najczęściej oparty na terapii poznawczo-behawioralnej, z rozdziałami do przerobienia w określonej kolejności, ćwiczeniami i zadaniami do wykonania między rozdziałami. Czasem ktoś towarzyszy w tej pracy: krótkim telefonem, mailem albo kilkoma spotkaniami. Mówimy wtedy o samopomocy z przewodnikiem.
Co mówią dane
Metaanaliza 21 badań porównujących bezpośrednio samopomoc z przewodnikiem z terapią twarzą w twarz w depresji i zaburzeniach lękowych wykazała różnicę bliskiej zeru (d = −0,02). Także w obserwacji do roku nie było istotnej różnicy, a podobny był też odsetek osób, które rezygnowały.
Przegląd ośmiu badań z losowym przydziałem, w których sprawdzano efekty biblioterapii w depresji po od trzech miesięcy do trzech lat, pokazał z kolei, że u dorosłych zmniejszenie objawów utrzymywało się długoterminowo. U młodzieży wyniki nie były istotne. Autorzy zwracają uwagę, że biblioterapia jest dostępna szybko i tanio, co ma znaczenie, gdy na terapię czeka się miesiącami.
Ta zgodność wyników ma jednak swoje „ale”. W badaniach ludzie nie tylko czytali. Wykonywali ćwiczenia, wracali do rozdziałów, często ktoś sprawdzał, jak im idzie. Historia pani Agnieszki pokazuje, co się dzieje, gdy zostaje sama lektura.

Książka dla zrozumienia i książka do pracy
- Opowieści i wspomnienia pomagają nazwać własne doświadczenie, poczuć się mniej samotnie, zrozumieć bliskiego, który choruje. To dużo, choć to nie jest leczenie.
- Programy samopomocy mają strukturę, ćwiczenia i plan. To te książki były sprawdzane w badaniach nad biblioterapią.
- Poradniki z obietnicą szybkiej przemiany to osobna kategoria. Dr Joanna Gutral zwracała uwagę, że na rynku jest masa tytułów psychologicznych, których jakości nikt nie weryfikuje. Książka, która obiecuje wyleczenie bez wysiłku, rzadko ma za sobą badania.
Czego z tych danych nie wolno wyciągać
- „Książka zastąpi terapię”. W badaniach wyniki dotyczyły głównie łagodniejszej i umiarkowanej depresji oraz lęku, a zwykle był też kontakt z kimś, kto wspierał pracę.
- „Każda książka psychologiczna działa”. Sprawdzano konkretne programy, a nie dowolne tytuły z półki.
- „Skoro przeczytałem i nie pomogło, nic mi nie pomoże”. Może brakowało ćwiczeń, może wsparcia, a może problem wymaga innej formy pomocy.
- „U nastolatków też wystarczy dobra książka”. W przeglądzie u młodzieży efekty nie były istotne.
Jeśli czytasz o depresji dlatego, że choruje ktoś bliski, może przydać ci się tekst Jak pomóc osobie z depresją, gdy się na nią złościsz.
Kompas TSR: jak czytać, żeby pomagało
- Cel lektury. Po co sięgasz po tę książkę? Chcesz zrozumieć, poczuć się mniej samotnie czy coś zmienić? Od tego zależy, jakiej książki szukać.
- Jeden rozdział, jedno działanie. Po każdym rozdziale zapisz jedną rzecz, którą zrobisz w ciągu najbliższych 48 godzin.
- Skala. Raz w tygodniu oceń od 0 do 10, jak sobie radzisz z problemem. Jeśli po kilku tygodniach nie ma ruchu, to informacja, a nie porażka.
- Wyjątki. Które ćwiczenie choć trochę zadziałało? Zrób je jeszcze raz, zanim przejdziesz dalej.
- Ktoś obok. Pomyśl, komu możesz raz w tygodniu powiedzieć, co zrobiłeś. Kontakt z kimś, kto pyta, jak idzie, był częścią skutecznych programów.
Jeden mały krok
Weź książkę, którą już masz i która ma ćwiczenia. Wybierz jedno, które pominąłeś przy czytaniu, i zrób je dziś, na kartce, w dziesięć minut.
Gdy sama książka to za mało
Jeśli objawy są nasilone, trwają długo albo książki nie pomagają, warto pomówić o tym z kimś. Terapia może też korzystać z lektur: dobrze dobrana książka i ćwiczenia między sesjami często przyspieszają zmianę. Prowadzę terapię online. Umów się na konsultację.
Jeśli przeżywasz kryzys i potrzebujesz pomocy od razu: bezpłatne całodobowe wsparcie dla dorosłych pod numerem 116 123, w zagrożeniu życia 112.
Źródła
- Cuijpers, P., Donker, T., van Straten, A., Li, J., Andersson, G. (2010). Is guided self-help as effective as face-to-face psychotherapy for depression and anxiety disorders? A systematic review and meta-analysis of comparative outcome studies. Psychological Medicine, 40(12), 1943–1957. doi:10.1017/S0033291710000772
- Gualano, M. R. i wsp. (2017). The long-term effects of bibliotherapy in depression treatment: Systematic review of randomized clinical trials. Clinical Psychology Review, 58, 49–58. doi:10.1016/j.cpr.2017.09.006
