Przejdź do treści
Strona główna » Białe kłamstwa. Szczerość rani rzadziej, niż przewidujemy, ale nie zawsze wygrywa

Białe kłamstwa. Szczerość rani rzadziej, niż przewidujemy, ale nie zawsze wygrywa

    Opisana niżej sytuacja jest złożona z kilku historii i zmieniona tak, żeby nie dało się rozpoznać żadnej osoby.

    Pani Ola ma trzydzieści cztery lata i przychodzi z pytaniem, które ją męczy od tygodnia. Przyjaciółka pokazała jej prezentację przed ważną rozmową o pracę. Ola widziała w niej dwa poważne błędy, ale powiedziała: „Jest super, dasz radę”. Przyjaciółka pracy nie dostała. Tego samego miesiąca tata Oli po operacji zapytał, czy dobrze wygląda. Wyglądał źle. Odpowiedziała, że coraz lepiej. „W pierwszej sprawie skłamałam i żałuję. W drugiej skłamałabym jeszcze raz. Czy to znaczy, że jestem hipokrytką?”

    Nie jest. Jej intuicja odróżnia dwie sytuacje, które z zewnątrz wyglądają tak samo. Piotr Mosak w książce „Bez ściemy” stawia sprawę ostro: między dorosłymi ściema nie ma prawa istnieć. W tym samym rozdziale przyznaje jednak, że przy chorobie nadzieja nie jest ściemą, a przyjaciółkę w nowej sukience można po prostu zapytać, czy chce usłyszeć prawdę, czy coś miłego. Badania nad szczerością pozwalają tę granicę wyznaczyć dokładniej, niż robi to intuicja.

    Jak często mijamy się z prawdą

    Częściej, niż chcielibyśmy przyznać. W klasycznym badaniu dzienniczkowym Belli DePaulo i współpracowników studenci przez tydzień zapisywali każdą rozmowę i każde kłamstwo. Wychodziło średnio około dwóch kłamstw dziennie, a u dorosłych spoza uczelni około jednego (DePaulo i wsp., 1996). Większość z nich była drobna i część służyła drugiej osobie, a nie kłamiącemu: miała oszczędzić komuś przykrości.

    Takie kłamstwa nazywa się prosocjalnymi. W języku codziennym to „białe kłamstwa”. Mają dobrą prasę, bo wydają się wyrazem troski. I rzeczywiście nią często są. W eksperymentach osoby, w których wzbudzono współczucie dla autora słabego eseju, częściej zawyżały ocenę jego pracy. Powodem była chęć ochrony go przed przykrością (Lupoli, Jampol i Oveis, 2017).

    Przeceniamy koszt szczerości

    Najciekawsze badanie w tym temacie przeprowadziły Emma Levine i Taya Cohen. Część uczestników przez trzy dni miała być całkowicie szczera w każdej rozmowie, z każdą osobą. Inni mieli być przez ten czas szczególnie życzliwi albo szczególnie uważni na to, jak się komunikują. Jeszcze inni tylko wyobrażali sobie takie trzy dni. Wynik był wyraźny: szczerość okazała się przyjemniejsza, bardziej zbliżająca i mniej szkodliwa dla relacji, niż ludzie zakładali. W dwóch kolejnych eksperymentach laboratoryjnych sprawdzono rozmowy, których zwykle unikamy: zwierzenie się z czegoś osobistego i przekazanie komuś negatywnej informacji zwrotnej. Także tutaj rzeczywistość wypadała lepiej niż przewidywania (Levine i Cohen, 2018).

    Autorki tłumaczą to tym, że wyobrażając sobie szczerą rozmowę, skupiamy się na jej najtrudniejszej chwili. Nie doceniamy tego, co dzieje się potem: ulgi, zainteresowania drugiej osoby, poczucia, że rozmowa była prawdziwa. Mosak ujmuje to po swojemu: osób gotowych na prawdę jest znacznie więcej, niż nam się wydaje.

    Białe kłamstwo też ma swoją cenę

    Ludzie wysoko oceniają tych, którzy kłamią w dobrej wierze. W eksperymentach Levine i Maurice’a Schweitzera osoby, które skłamały, żeby komuś pomóc, oceniano jako bardziej etyczne niż te, które powiedziały prawdę z korzyścią dla siebie. Życzliwość ważyła w tych ocenach więcej niż sama prawdomówność (Levine i Schweitzer, 2014).

    Koszt białego kłamstwa ponosi jednak ktoś inny niż kłamiący: osoba okłamana traci informację, której potrzebowała. Dobrze to widać w badaniu Lily Jampol i Vivian Zayas. Uczestnicy oceniający równie słabą pracę kobiet i mężczyzn zawyżali oceny i komentarze dla kobiet (Jampol i Zayas, 2021). Chcieli być mili. W efekcie kobiety dostawały mniej rzetelną informację o tym, co mogą poprawić. Przyjaciółka pani Oli zapłaciła dokładnie taką cenę.

    Infografika odręczna: prawda czy miłe słowo. Powiedz prawdę, gdy da się jeszcze coś zmienić, gdy ktoś pyta, bo chce wiedzieć, i gdy chodzi o jutro, nie o wczoraj. Wybierz łagodność, gdy nic już nie da się zrobić, gdy ktoś jest w kryzysie i przy innych ludziach. Szczerość rani rzadziej, niż przewidujemy. Zanim odpowiesz: czy da się to jeszcze zmienić, chcesz prawdy czy otuchy, mówię dla niego czy dla siebie.
    Kiedy prawda pomaga, a kiedy wygrywa łagodność. Na podstawie: Levine i Cohen 2018, Levine 2022.

    Kiedy łagodność naprawdę wygrywa

    Nie oznacza to, że prawda zawsze jest lepsza. Emma Levine w późniejszych badaniach pytała ludzi wprost, kiedy kłamstwo uważają za w porządku, a kiedy sami woleliby zostać okłamani. Odpowiedzi układały się w spójny wzór: kłamstwo uznawano za etyczne wtedy, gdy chroni przed niepotrzebną krzywdą. Niepotrzebną, czyli taką, która niczemu nie służy. Dzieje się tak na przykład wtedy, gdy usłyszana prawda nie mogłaby już niczego zmienić, gdy druga osoba jest w szczególnie kruchym stanie albo gdy rozmowa toczy się przy innych ludziach (Levine, 2022).

    Tu leży różnica, którą pani Ola wyczuła. Prezentacja przyjaciółki dotyczyła przyszłości: błędy można było poprawić, a ona pytała, bo chciała wiedzieć. Pytanie taty po operacji dotyczyło stanu, na który nie miał wpływu, i było prośbą o otuchę, nie o ocenę. Prawda o tym, że wygląda źle, nie dałaby mu żadnej możliwości działania.

    Warto też zauważyć, że między brutalną prawdą a kłamstwem jest sporo miejsca. Można powiedzieć tacie: „Cieszę się, że cię widzę i że najgorsze za tobą”. To jest prawda i to jest otucha. Mosak radzi podobnie przy rysunku dziecka: zamiast „piękny” albo „brzydki” powiedzieć, że widać, jak się napracowało, albo że kolory dobrze do siebie pasują. Szczerość nie wymaga mówienia wszystkiego. Wymaga, żeby to, co mówimy, było prawdą.

    Czego z tych badań nie wolno wyczytać

    Nie wolno wyczytać, że należy mówić wszystkim wszystko. W badaniu Levine i Cohen szczerość oznaczała mówienie prawdy, a nie bezlitosne komentarze. Trzy dni to też nie trzy lata: nie wiemy, jak wyglądałby ten efekt w długim związku czy w zespole, w którym ktoś od lat mówi „co myśli”.

    Większość tych badań prowadzono w Stanach Zjednoczonych, często na studentach i uczestnikach internetowych paneli. Normy grzeczności różnią się między kulturami i nie wiemy dokładnie, jak te wyniki przenoszą się na polskie realia.

    I wreszcie: to wszystko dotyczy drobnych, jednorazowych sytuacji. Ukrywanie przez lata długów, zdrady czy picia to nie jest białe kłamstwo, tylko zupełnie inny problem. O tym, dlaczego po takim kłamstwie zaufanie wraca trudniej niż po zwykłym błędzie, piszę w tekście o odbudowie zaufania. A jeśli zastanawiasz się, czy da się kłamstwo rozpoznać po zachowaniu, zajrzyj do tekstu jak rozpoznać kłamstwo.

    Granica: kiedy szczerość nie jest bezpieczna

    W relacji, w której za szczere słowo grozi wybuch złości, kara albo przemoc, ostrożność nie jest „ściemą”, tylko strategią przetrwania. Z perspektywy psychotraumatologii to ważne rozróżnienie. Ktoś, kto latami musiał wyczuwać nastroje innych i mówić to, co bezpieczne, nie ma problemu ze szczerością. Ma za sobą doświadczenie, w którym szczerość była niebezpieczna. W takiej sytuacji pierwszym krokiem jest bezpieczeństwo, a nie trening otwartości.

    Kompas: jak rozmawiać z sobą o szczerości

    Skala. Od 0 do 10: na ile swobodnie mówisz bliskim to, co naprawdę myślisz? Co sprawia, że to nie jest zero? Po czym poznałbyś, że jesteś o punkt wyżej?

    Wyjątki. Przypomnij sobie sytuację, w której powiedziałeś komuś trudną prawdę, a relacja przetrwała albo nawet się pogłębiła. Jak wtedy to powiedziałeś? Co zrobiła druga osoba?

    Pytanie zamiast zgadywania. Zamiast samemu decydować, czego ktoś potrzebuje, możesz zapytać: „Chcesz, żebym powiedział szczerze, czy potrzebujesz teraz wsparcia?”. To pytanie z książki Mosaka jest w gruncie rzeczy praktycznym zastosowaniem badań Levine: oddaje drugiej osobie wybór.

    Preferowana przyszłość. Wyobraź sobie, że za pół roku szczerość w twoich relacjach przychodzi ci łatwiej. Kto pierwszy by to zauważył? Po czym?

    Jeden mały krok

    Wybierz jedną drobną sprawę, w której od dawna mówisz coś innego, niż myślisz. Nie najtrudniejszą. Może to być film, który wcale ci się nie podobał, albo restauracja, do której nie lubisz chodzić. Powiedz o tym spokojnie jednej osobie i zobacz, co się stanie. Badania sugerują, że prawdopodobnie mniej, niż się obawiasz.

    Jeśli trudność ze szczerością wiąże się u ciebie przede wszystkim z mówieniem „nie”, pomocny może być tekst o tym, jak stawiać granice. A jeśli szczera rozmowa ma dotyczyć przyjaźni, która przestała ci służyć, przeczytaj, jak zakończyć przyjaźń bez wojny.

    Kiedy warto porozmawiać

    Jeśli lęk przed zranieniem innych sprawia, że przez większość czasu mówisz to, czego się od ciebie oczekuje, a potem czujesz zmęczenie albo złość na siebie, warto przyjrzeć się temu z kimś. Prowadzę terapię online, łącząc mapę, jaką daje psychotraumatologia, z terapią skoncentrowaną na rozwiązaniach. Szukamy tego, co już działa, i małych kroków, które da się zrobić od razu. Umów się na konsultację.

    Źródła

    • DePaulo, B. M., Kashy, D. A., Kirkendol, S. E., Wyer, M. M., Epstein, J. A. (1996). Lying in everyday life. Journal of Personality and Social Psychology, 70(5), 979–995. doi:10.1037/0022-3514.70.5.979
    • Jampol, L., Zayas, V. (2021). Gendered white lies: Women are given inflated performance feedback compared with men. Personality and Social Psychology Bulletin, 47(1), 57–69. doi:10.1177/0146167220916622
    • Levine, E. E. (2022). Community standards of deception: Deception is perceived to be ethical when it prevents unnecessary harm. Journal of Experimental Psychology: General, 151(2), 410–436. doi:10.1037/xge0001081
    • Levine, E. E., Cohen, T. R. (2018). You can handle the truth: Mispredicting the consequences of honest communication. Journal of Experimental Psychology: General, 147(9), 1400–1429. doi:10.1037/xge0000488
    • Levine, E. E., Schweitzer, M. E. (2014). Are liars ethical? On the tension between benevolence and honesty. Journal of Experimental Social Psychology, 53, 107–117. doi:10.1016/j.jesp.2014.03.005
    • Lupoli, M. J., Jampol, L., Oveis, C. (2017). Lying because we care: Compassion increases prosocial lying. Journal of Experimental Psychology: General, 146(7), 1026–1042. doi:10.1037/xge0000315
    • Mosak, P. (2026). Bez ściemy. Jak przestać udawać i zacząć żyć po swojemu. Kraków: Znak.

    Jeśli to Twoja sytuacja

    Rozmowa zamiast kolejnego artykułu

    Czytanie pomaga zrozumieć, ale zmiana zaczyna się zwykle w rozmowie. Umów bezpłatne 15 minut i sprawdź, czy mogę pomóc. Bez zobowiązań.

    Z bazy wiedzy: Poczucie własnej wartości – kompletny przewodnik  ·  Jak zbudować pewność siebie – krok po kroku